Bandaríkjamaðurinn Paul Tatum taldi sig hafinn yfir hótanir mafíunnar og var óhultur um líf sitt. Þegar öllu var á botninn hvolft þá hafði hann í samráði við yfirvöld í Moskvu reist glæsilegasta hótel borgarinnar, Radisson, þar sem þjóðhöfðingjar og önnur fyrirmenni gistu. Hann var líka í stöðugu sambandi við borgarstjórn Moskvu og þekkti persónulega marga háttsetta stjórnmálamenn í Washington. Hann var öruggur, hélt hann, þar til í byrjun nóvember 1996 þegar 11 byssukúlur enduðu líf hans skammt frá hótelinu. Verkið var augljóslega unnið af fagmanni, sennilega fyrrverandi skyttu úr sérsveitum hersins. Paul Tatum var ekki einu sinni fertugur.
Margir halda að Rússland standi á þröskuldi lýðræðis um þessar mundir, að nú snúist spurningin aðeins um örlítið lengri tíma til að venjast nýjum háttum og að Boris Jeltsín haldi heilsu á meðan verkið sé klárað. Vissulega fylgja því vaxtarverkir þegar rótgrónu þjóðskipulagi miðstýringar er breytt í frjálsræðisátt, segja menn, en þegar stofnanir lýðræðisins ná að festa sig í sessi þá færast hlutirnir sjálfkrafa í eðlilegt horf. Lífskjör batna, stjórnmálastarfið þroskast, glæpum fækkar og tilveran kemst á eðlilegt stig.
Við skulum vona að spár bjartsýnismanna rætist en eins og málin standa haustið 1997 þá eru hugmyndir af þessum toga lítið annað en loftkastalar. Það má meira að segja færa að því rök að staða Rússa í lýðræðismálum hafi aldrei verið eins vonlaus síðan Stalín féll frá 1953. Hér áður fyrr hefði þjóðin getað byggt á þungaiðnaði, hráefnum og góðri menntun á meðan hún þokaðist í lýðræðisátt. Khrushchev virðist meira að segja hafa haft eitthvað slíkt í huga í kringum 1960. En fyrst verður eitthvað að vera til skiptanna og í dag er lítið sem ekkert eftir til þess að byggja lýðræðið á eða þróa. Þungaiðnaðurinn er gjaldþrota, auðlindirnar eru mjólkaðar af glæpamönnum og kennarar fá ekki einu sinni útborgað nema með höppum og glöppum.
Sérhvert lýðræðisþjóðfélag byggir á langri hefð og virðingu fyrir lögum er varða eignarrétt, réttláta viðskiptahætti, skattheimtu o.s.frv. Í Rússlandi er lítið farið eftir settum reglum, menn borga óverulega skatta af gróða löglegra fyrirtækja (hvað þá ólöglegra) og almenningur hefur margra kynslóða reynslu af stjórnkerfi sem notaði lögin eins og best hentaði á hverjum tíma. Gamalt rússneskt máltæki líkir lögunum við hest sem dregur vagn; sá sem heldur í taumana ræður ferðinni. Þó að ástandið í Rússlandi væri algjörlega eðlilegt í dag þá tæki það fólk langan tíma að venjast lýðræðislegu samfélagi og sætta sig við leikreglur sem við drekkum með móðurmjólkinni. En ástandið þar eystra er eins óvenjulegt og það getur orðið.
Rússland er sennilega miklu hættulegra í dag en það nokkru sinni var í valdatíð kommúnista. Eiturlyf flæða frá landinu inn í Vestur-Evrópu og hafa þegar unnið meira tjón en 40 ára kalt stríð. Öll hugsanleg vopn og geislavirk efni standa einstaklingum, hryðjuverkahópum og ríkisstjórnum til boða. Eina skilyrðið er að menn geti borgað. Ef kjarnorkuvopn hafa ekki þegar verið seld úr landi þá er þess skammt að bíða og rússneska mafían á nær örugglega slík vopn í fórum sínum. Útsendarar mafíunnar hafa oft verið teknir á Vesturlöndum þegar þeir bjóða úran eða kjarnorkusprengjur til sölu, síðast í Flórída, 30. júní 1997. Þar voru tveir menn, Aleksandr Progrebovsky og Aleksandr Darichev, handteknir eftir tveggja ára rannsókn leynilögreglunnar. Þeir buðu lögreglumönnum, sem þóttust vera eiturlyfjasalar frá Kólumbíu, bæði eldflaugar og kjarnorkusprengjur til sölu. Vopnin áttu fara sjóleiðina frá Búlgaríu til Puerto Rico og þaðan til Bandaríkjanna. Lögreglan sá aldrei sprengjurnar en taldi víst af gögnum sem þeir félagar lögðu fram að þær væru fyrir hendi [New York Times, 1. júlí 1997].
Stjórn peninga- og atvinnumála í gömlu Sovétríkjunum var aldrei upp á marga fiska í tíð kommúnista. Eina atvinnugrein landsins sem starfaði samkvæmt eðlilegu lögmáli framboðs og eftirspurnar og alltaf skilaði hagnaði var svarti markaðurinn. Þegar kommúnistar skyndilega féllu frá þá voru forstjórar neðanjarðarhagkerfisins einu aðilarnir í viðskiptalífinu sem voru í viðbragðsstöðu og þeir flýttu sér að fylla tómið er myndaðist. Þeir fengu líka harðsnúið lið leyniþjónustunnar í lið með sér—KGB menn sem stálu milljörðum frá flokknum þegar hann riðaði til falls og földu í erlendum bönkum—og rússneska mafían var fædd.
Eftir þetta lá leið þjóðarinnar beint niður á við: Sérsveitir hersins, hermenn sem fengu ekki lengur útborgað og bjuggu í kofum eða jafnvel í tjöldum, byrjuðu að myrða fólk fyrir mafíuna; vopna- og sprengjusérfræðingar hersins skriðu undir væng mafíunnar; sérfræðingar KGB í skjalafalsi réðu sig í vinnu hjá mafíunni og byrjuðu að falsa vegabréf og önnur mikilvæg skjöl; öll landamæri galopnuðust og eiturlyf byrjuðu að streyma í gegnum landið; og auralitlir efnafræðingar byrjuðu að framleiða eiturlyf í stórum stíl fyrir mafíuna … Napoleon reyndi, Hitler líka, en mafíunni hefur vegnað betur en þeim að leggja Rússland undir sig.
Þetta eru engar ýkjur og staðreyndirnar tala sínu eigin máli. Rússneskir embættismenn viðurkenna í einkaviðtölum [Sjá t.d. John Kerry, The New War, bls. 36] að mafían eigi hlut í um 90% allra fyrirtækja landsins og stjórni algjörlega um 40% þeirra. Ekkert er glæpamönnum kærara en að eiga peningastofnanir og rússneska mafían er talin stjórna eða eiga algjörlega 50–90% bankakerfisins—þ.e. allt að 1850 banka! [Vísindaakademían í Rússlandi áætlaði 1995 að mafían ætti 50–80% banka landsins, en sumir erlendir sérfræðingar telja að 90% sé nærra lagi. Sjá Jeffrey Robinson, The Laundrymen: Inside Money Laundering, the World's Third-largest Business, bls. 281, London og New York, 1996, en hann telur mafíuna eiga eða stjórna 95% bankakerfisins í Rússlandi] Nærri því öll sjálfstæð fyrirtæki verða að borga mafíunni verndartolla eða eiga það á hættu að vopnaðir menn birtist í dyrunum og skjóti á allt kvikt. Enginn veit með vissu hve há prósenta af fjárstreymi efnahagslífsins rennur beint í vasa mafíunnar á þennan hátt en menn hafa giskað á 7–40%. Brúttó.
Hvað verður síðan um peningana sem mafían kreistir út úr hagkerfinu? Fyrstu tvö árin eftir fall Sovétríkjanna, 1992–1994, yfirgáfu $300 milljarðar Rússland og fjárstreymið úr landi hefur síðan haldið áfram jafnt og þétt. Er Aeroflot flugfélagið, sem þegar flaug daglega til Zurich, bætti við þremur ferðum í viku til Genf þá þótti svissneskri sjónvarpsstöð ástæða til að geta þess í fréttum og mætti á flugvöllinn. Eitthvað voru farþegarnir taugaóstyrkir því þegar þeir sáu myndavélarnar þá földu þeir andlit sín á bak við úttroðinn handfarangur [Business Week, 24. júní 1996, bls. 144].
Þó að Rússar borgi með rúblum þegar þeir skreppa út í búð þá er dalurinn mikilvægasti gjaldmiðill landsins og hann er mest notaður í viðamiklum viðskiptum eða þegar fólk leggur peninga til hliðar. Þessi staðreynd gefur okkur tækifæri til að mæla hluta fjárflóttans á óvenjulegan máta. Í hverri viku flýgur Delta flugfélagið frá New York (flug 30) til Moskvu með $500 milljónir í nýjum hundrað dollara seðlum. Við vitum að efnahagslífið í Rússlandi er ekki að batna (hagtölur sýna samdrátt í sex ár í röð) og það dregur ekki til sín dollara vegna þess að kakan er að stækka. Þessir peningar fara aðallega í að kaupa gull, olíu, demant a og önnur hráefni og yfirgefa Rússland fljótlega. Þeir eru einfaldlega hluti af stöðugum fjárflótta úr landi.
Við ríkjandi ástand í Rússlandi getur engin tegund lýðræðis náð að myndast og dafna. Lýðræði nær aðeins að blómstra með vaxandi millistétt og réttlátu hagkerfi. Rússneska mafían liggur eins og blóðsuga á efnahagslífinu og þorir heldur ekki að fjárfesta gróðann innanlands. Hver veit hvar hann dansar um næstu jól? Kannski verður nýr Stalín búinn að taka við valdataumunum af Jeltsín. Ástandið hefur ekki farið fram hjá útlendingum og þeir eru mikið til hættir að fjárfesta í landinu. Meðal fárra undantekninga eru fyrirtæki sem kaupa olíu, málma og demanta.
Allt er þetta nógu hrikalegt en hvað okkur varðar þá er alvarlegasti þáttur harmleiksins eftir.
Rússland er á góðri leið með að verða eitt mesta eiturlyfjaríki veraldar. Heróín flæðir í gegnum landið frá Asíu, Pakistan og Afganistan. Kókaín kemur með flugi alla leið frá Suður-Ameríku og endar á mörkuðum í Vestur-Evrópu. Maríúana vex á yfir tveim milljónum ekra í Rússlandi og kostar ekki nema 5% af gangverði þess í Hollandi. Öll þessi efni berast með vaxandi þunga í vesturátt og hellast yfir okkur eins og drepsótt. Dópið kemur til Vestur-Evrópu með öllum hugsanlegum farartækjum, oftast í gegnum fyrrverandi leppríki Sovétríkjanna, en þar bíður bankakerfi sem, eins og áður hefur verið vikið að, er sólgið í eiturlyfjapeninga.
Og þá er sagan aðeins hálf.
Hámenntaðir efnafræðingar sem áður störfuðu fyrir ríkið hafa verið ráðnir af rússnesku mafíunni til þess að framleiða eiturlyf, oft í tilraunastofum gjaldþrota skóla. Þessar lyfjaverksmiðjur framleiða gríðarlegt magn af sterku amfetamíni (methamphetamine, sem betur fer hefur það ekki enn náð inn á íslenskan markað) og öðrum tilbúnum fíkniefnum. Ný lyf, kölluð krókódíll og djöfull, eru sögð vera þúsund sinnum sterkari en heróín. Lyf framleidd með efnafræðilegum aðferðum eru byrjuð að flæða yfir Evrópu og hafa þegar náð meiri vinsældum en gömlu fíkniefnin bæði í Svíþjóð og Englandi. Þau eru oft miklu hættulegri en náttúrulegu efnin og ganga undir nöfnum eins og ice, speed og shabu. Flóðið er þó rétt að byrja því efnin eru ódýr í framleiðslu og afkastagetan virðist vera takmarkalaus.
Vinsæl aðferð við að reikna út magn eiturlyfja í umferð er að margfalda magnið sem tollur og lögregla finna með fimmtán til þrjátíu. Menn giska t.d. á að yfirvöld í Bandaríkjunum klófesti rösklega 5% allra eiturlyfja sem berast tillandsins en þjóð eins og Holland (sem umskipar miklu af vörum er berast með skipum) töluvert minna. Þessi aðferð gengur þó ekki upp í Rússlandi því lögreglan þar er einhver sú slakasta í heimi og í slíku fjársvelti að starfsmenn hennar verða stundum að ferðast með strætisvögnum þegar þeir rannsaka glæpi. Mafían er hins vegar í aðstöðu til að múta embættismönnum á öllum stigum kerfisins og hefur aðgang að fullkomnasta tæknibúnaði sem peningar geta keypt. Samt tókst yfirvöldum í Rússlandi að loka 215 lyfjaverksmiðjum á einu ári og 1995 gerðu þau 90 tonn eiturlyfja upptæk.
Rússar hafa mátt þola ýmislegt á þessari öld, mannskæða styrjöld 1914–1917, blóðuga byltingu 1917, drepsótt 1918, fjöldamorð Stalíns og gífurlegt mannfall í seinni heimsstyrjöldinni. Í dag stelur mafían þjóðartekjunum og kaupir villur í Sviss á meðan milljónir manna heima fyrir líða skort. Heilsukerfið er hrunið, gamla fólkið yfirgefið og ungt fólk snýr sér að glæpum eða vændi í vaxandi mæli. Eiturlyfjasjúklingar skipta orðið milljónum og fjöldi þeirra eykst um allt að 50% á ári. Ofan á allt þetta bætist að eyðni breiðist út hraðar í Rússlandi en í nokkru öðru Evrópuríki, bæði vegna þess að heróínneytendur láta notaðar nálar ganga á milli í sífellu og vændiskonur krefjast þess ekki (vegna fákunnáttu og vaxandi samkeppni) að viðskiptavinirnir noti smokka. Læknar telja að allt að milljón einstaklingar verði sýktir af eyðni í landinu árið 2000.
Meðalaldur fólks í Rússlandi—sem hlýtur að gefa góða mynd af ástandinu almennt—hefur á seinni árum verið að falla hraðar en dæmi eru um í ríki sem ekki stendur í stórstyrjöld eða gengur í gegnum augljósar hörmungar eins og plágu eða algjöran uppskerubrest. Meðalaldur rússneskra karlmanna er komin niður í 58 ár, en það er 15 árum undir meðal aldri karlmanna í Vestur-Evrópu.
Hvernig endar þetta?
Möguleikarnir eru ekki margir og lýðræði er tæpast einn þeirra. Ástandið gæti haldist nánast óbreytt þar til umheimurinn endanlega lítur á Rússland sem nokkurs konar bananalýðveldi. Mafían gæti hugsanlega lagt stjórnkerfið undir sig, t.d. með því að koma nógu mörgum fulltrúum sínum að í frjálsum kosningum eða sjálfkrafa með því að eignast flest verðmæti í landinu. Ef það gerist þá verður Rússland alþjóðlegur útlagi og landamærin lokast—en í þetta skipti kæmi frumkvæðið úr hinni áttinni. Síðasti möguleikinn er sá að Alexander Lebed eða ámóta harður herforingi nái völdum og reyni að sópa mafíunni í burtu. Í því stríði gæti ýmislegt gerst … og sumt glóir í myrkri.
Vissulega blása vindar óvissu úr austri og þeir koma alla leið frá Kína. Hvergi er staðan flóknari eða líklegri til þess að breytast með ógnarhraða. Hvergi eru mótsagnirnar heldur hrikalegri og leyndin meiri. Leiðtogar landsins kalla sig kommúnista en þeir vaða í peningum. Fyrirtæki spretta upp í borgunum á meðan milljónir einstaklinga til sveita missa vinnuna á hverju ári. Erlend stórfyrirtæki moka peningum inn í landið á sama tíma og Kínverjar sjálfir leggja stórfé inn í erlenda banka. Allir, nema kannski Kínverjar sjálfir, sjá fram á óstöðvandi upp gang landsins.
Stórfyrirtæki á Vesturlöndum hafa verið fljót að notfæra sér ódýrt vinnuafl í Kína, fólk sem ekki aðeins vinnur vel heldur kvartar ekki yfir umhverfinu sem því er skapað, og fyrirtækin moka milljörðum inn í landið á hverju ári. Þessi fjárútlát hafa borgað sig og fyrirtækin græða á tá og fingri. Ríkjandi ástand er gott og því hafa talsmenn fyrirtækjanna gert allt sem í þeirra valdi hefur staðið til þess að gera lítið úr mannréttindabrotum og annarri glæpastarfsemi sem veður uppi í landinu.
Gömlu einræðisherrarnir í Kína eru heldur ekkert hörundsárir. Þeir láta lúskra á ungu fólki, jafnvel myrða það, ef það óskar eftir pólitísku frelsi, fangelsa fólk er berst fyrir sjálfsögðum mannréttindum og selja vafasömum ríkisstjórnum eldflaugar og annan viðkvæman tæknibúnað. Ef Íran eða Líbýa koma sér upp kjarnorkuvopnum þá skrifast það á reikning Kína. Alltaf þegar siðlaust athæfi kínverskra stjórnvalda kemst í hámæli þá birtist halarófa áróðursmeistara í vestrænum fjölmiðlum—menn sem annað hvort eru ábeinum launum hjá fyrirtækjum sem starfa í landinu eða eru hluthafar þeirra—sem afsaka glæpina og prédika um leið þörf á enn meiri viðskiptum. Kissinger, Haig og Bush eru t.d. reglulegar málpípur fyrir Kína. En þessir menn tala alltaf tveimur tungum og þeir halda því m.a. fram að aukin viðskipti eigi eftir að þoka Kína í lýðræðisátt á meðan þeir halda því jafn stíft fram að viðskiptabann geri nákvæmlega hið sama á Kúbu.
Lögreglan í Kína gefur starfsbræðrum sínum í öðrum löndum litlar upplýsingar og kannski er það tilviljun að eiturlyfjaframleiðsla Kínverja á síðari árum hefur aldrei komist á forsíður stórblaðanna, en eðlileg fyrirsögn í einhverju þeirra gæti hljóðað á þessa leið:
Sérfræðingur í kínverskum glæpamálum, Willard Myers III, áætlaði 1996 að árlegar tekjur þjóðarinnar af eiturlyfjaframleiðslu, dreifingu og sölu væru yfir $200 milljarðar! Aðeins rússneska mafían getur keppt við slíkar tölur. John Kerry—sem í tíu ár var formaður nefndar á Bandaríkjaþingi sem rannsakar þessi mál—segir að Kínverjar hafi framleitt og flutt úr landi hvorki meira né minna en fjórar milljónir punda af amfetamíni (400% sterkara en það sem fæst á íslenskum markaði) á s.l. þremur árum. [John Kerry, The New War, bls. 57, New York, 1997. John Kerry segir reyndar i bókinni að. Kínverjar hafi framleitt fjórar milljónir tonna á s.l. fjórum árum, en undirritaður sá strax að það gat ekki staðist og hringdi i skrifstofu þingmannsins í Washington. Aðstoðarmaður Kerrys, Trisha Ferrone, rannsakaði málið og hringdi til baka tveim tímum siðar til að staðfesta að þetta voru mistök og það átti að standa fjórar milljónir punda. Leiðrétting birtist í næstu útgáfu.] Í fljótu bragði er erfitt að sjá hvernig markaðurinn getur tekið við slíku magni, sérstaklega þegar tekið er með í reikninginn að framleiðsla á lyfinu er líka feikilega mikil í Rússlandi og Mexíkó. Kínverjar framleiða árlega 600 tonn af amfetamíni og ef maður undanskilur börn og gamalmenni þá er það nóg magn til að halda öllu mannkyninu í stanslausri vímu í margar vikur! Það er deginum ljósara að verð eiturlyfja á eftir að stórlækka á öllum mörkuðum mjög fljótlega.
Við skulum ekki láta blekkjast af hjali kínverskra stjórnmálamanna þegar þeir þykjast ekki vita um ólöglega framleiðslu í landinu, hvort sem um er að ræða eiturlyf, eftirlíkingar af Cartier skartgripum, geisladiska eða stolinn hugbúnað frá Microsoft. Flokkurinn, herinn, Triad-mafían og kaupsýslustéttin reka þessi fyrirtæki jöfnum höndum og í nánu samstarfi. Topparnir mynda forríka yfirstétt og það skiptir engu máli hvort þeir kalla sig kommúnista eða mafíuforingja. Yfirvöld vita nákvæmlega hvað er að gerast alls staðar, nema kannski í afskekktustu héruðum landsins, og eiga ekki í nokkrum vandræðum með að finna litlar prentsmiðjur ef þær framleiða lesmál sem yfirstéttinni er ekki að skapi. Ef eigendur eiturlyfjaverksmiðju tækju t.d. upp á því í hjáverkum að prenta áróður gegn flokknum þá væri lögreglan mætt á staðinn næsta dag. Ef kona er komin þrjá mánuði á leið þá fer það ekki fram hjá ákveðnum embættismönnum!
Hið kaldhæðnislegasta við eiturlyfjaframleiðslu Kínverja er e.t.v. sú staðreynd að fáar þjóðir taka harðar á fíkniefnaneyslu sinna eigin þegna og dópsalarnir yrðu dæmdir til dauða þótt þeir seldu ekki nema lítið brot framleiðslunnar innanlands. Líf og heilsa útlendinga skiptir greinilega engu máli. Maður gæti líka ætlað að þjóð sem var eyðilögð með ópíum sæi sóma sinn í að berjast á móti eiturlyfjum á öllum vígstöðvum, líkt og japanska þjóðin hefur linnulaust barist gegn kjarnorkuvopnum síðan 1945, en sú er greinilega ekki raunin.
Hong Kong tilheyrir nú Kína. Eyjan hefur í yfir 150 ár verið paradís eiturlyfjasala, vopnasmyglara, fjármálasnillinga og ævintýramanna. Hvergi hefur meira magni eiturlyfja verið umskipað og hvergi hefur verið auðveldara að þvo peninga. Gullmarkaður, umfangsmikil demantaviðskipti, fjölmenn mafía og yfir 400 bankar sjá til þess að viðskiptin gangi liðlega fyrir sig. Hvergi er heldur auðveldara og ódýrara að stofna hlutafélög sem enginn getur rakið til réttra eigenda.
Stjórnmálastaðan er e.t.v. óljós en hvað viðskiptahætti varðar þá á Hong Kong sennilega ekki eftir að breytast mikið undir stjórn kommúnista. Nærri helmingur gjaldeyristekna Kína kemur frá þessum kletti og Hong Kong er ómissandi þegar yfirstéttin í landinu felur peninga erlendis. Eitthvað eru Kínverjar óvissir um framtíðina því fjárstreymið úr landi frá pólitíkusum á höfuðborgarsvæðinu og athafnamönnum í suðurhéruðum Kína er mjög mikið. Triad mafían virðist þó ekki kvíða neinu og er fyrir löngu byrjuð að fjárfesta á meginlandinu.
Næsti landvinningur Kínverja kemur 1999 þegar Macao sameinast stórveldinu. Það er villtur staður sem—eins og Jeffrey Robinson lýsir því í The Laundrymen—er eins og Las Vegas hefði litið út ef Genghis Khan hefði fundið Ameríku! Nær 80% tekna landsins koma frá spilavítum sem er stjórnað frá Hong Kong og peningaþvotturinn gengur stanslaust allan sólarhringinn. Macao verður í góðum félagsskap með Triad mafíunni og yfirstéttinni í Kína.