vald.org

Um fáránleika verðtryggingar [Aðsend grein frá Vilhjálmi Árnasyni]

2. október 2009 | Vilhjálmur Árnason

Það er ótrúlegt að það hafi liðið svo mörg ár á Íslandi þar sem verðtryggingu er viðhaldið í því formi sem hún er í dag. Saga verðtryggingar er sorgarsaga þar sem alþingismenn virðast hafa farið á stað með lagasetningu sem var ekki fullhugsuð og svo afskræmt hana.

Enn þann dag í dag eru samt til hagfræðingar og stjórnmálamenn sem verja verðtrygginguna með kjafti og klóm og snúa út úr þegar vertrygging er rædd. Skrif þessi eru tilraun til að opna augu þeirra sem vilja skilja og sjá fáránleika þess að viðhalda verðtryggingu. Við verðum að taka af skarið og gera það sem verður að gera svo þroski fjármálalífs á Íslandi verði til blessunar en ekki bölvunar.

Guðbjörn Jónsson segir í skrifum sínum um þessi málefni.

Allan áttunda áratuginn var vaxandi óánægja með það að sparifé landsmanna væri að brenna upp í bönkunum, eins og það var kallað, þar sem þeir er tækju lán til nokkurra ára, greiddu ekki nema hluta verðmætisins til baka. Verðbólgan hækkað kaup og verðlag verulega á sama tíma og höfuðstóll lánsins hækkaði einungis um innlánsvextina, sem þá voru mun lægri en verðbólgan.

Þessi óánægja var skiljanleg, en lausna á því vandamáli var ekki leitað í hinum raunverulega vanda, sem olli þessu misvægi, sem var efnahagsleg óstjórn stjórnmálamanna. Lausna var leitað með því að búa til formúlu sem fjölgaði krónunum sem greiddar væru til baka, svo sparifjáreigandinn væri að fá til baka “raunvirði”, eins og það hefur verið kallað.

Verðtrygging á innistæðum og útlánum er ekki sami hluturinn. En er jafn skaðleg hagkerfinu.

Að hafa verðtryggingu tengda verðhækkunum er algerlega smánarleg hagfræði. Þetta er til svo mikillar háborinnar skammar fyrir hagfræðistéttina á Íslandi að ég skil ekki hvernig hún getur borið höfuðið hátt. En þá hagfræðinga sem enn hafa einhverja sómatilfinningu kalla ég nú fram. Takið ykkur saman í andlitinu.

Þegar Ólafslög voru skrifuð áttu þau að verja innistæður fyrir verðbólgubruna og virtust alþingismenn á þeim tíma ekki skilja hvað það væri sem styrkti gjaldmiðil okkar, veikti hann eða þynnti. Þetta virðist vera þannig enn þann dag í dag. Sumir alþingismenn virðast falla í þá gryfju að kenna gjaldmiðil okkar um gengissveiflur, slæm útlán, litla verðmætasköpun, viðskiptahalla, fjárlagahalla og þar fram eftir götunum.

Ólafslög og bandormur.

Með VII. kafla svonefndra Ólafslaga nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála, var gerð tilraun til að búa til verðbreytingarumhverfi fyrir íslenska krónu í viðskiptum milli aðila innan samfélagsins. Tilraun þessi, sem hefst á 34. gr. framangreindra laga, var greinilega ekki unnin út frá mótuðum og útfærðum hugmyndum um virkni þeirra á þjóðfélagið, kæmu þær til framkvæmda. Þess vegna eru upphafsorð þessarar lagasetningar eftirfarandi:

“Stefna skal að því að verðtryggja sparifé landsmanna og almannasjóða.”

Guðbjörn Jónsson segir í skrifum sínum.

Þegar lög þessi voru í undirbúningi, var stjórnmálamönnum ítrekað bent á að hið raunverulega verðgildi gjaldmiðils fælist í verðmætasköpun og þeim tekjum sem verðmætasköpunin skilaði inn í þjóðarbúið. Verðtrygging gjaldmiðils okkar gæti því helst grundvallast af samsöfnuðum sjóði gjaldeyristekna okkar.

Bent var á að verðgildi gjaldmiðils okkar gæti aldrei falist í innlendum eða erlendum verðhækkunum vöru eða þjónustu, því í slíku væri engin þjóðhagsleg eign. Tilgangur laganna virtist eiga að vera, að leggja grunn að hugsanlegri verðtryggingu eignar. Framkvæmdin varð hins vegar sú, að tryggja kaupgetu þeirra sem ættu peninga til útlána; kaupgetu þeirra umfram kaupgetu annarra þegna þjóðfélagsins. Með því að binda væntanlega verðtryggingu við vísitölur útgjaldaþátta yrði grundvöllur verðtryggingar fyrst og fremst að tryggja kaupgetu þeirra sem ættu peninga, umfram kaupgetu annarra.

Fáránleiki verðtryggingar.

Verðtrygging er algerlega fáránleg. Og sérstaklega er hún fáránleg í hlutverki verðbóta vegna verðbólgu sem fer upp fyrir 5%, þar sem hátt verðbólgustig myndast vegna óhóflegs peningamagns í umferð. Því er stjórnað af bönkum, Seðlabanka og ríkisstjórn.

Að láta skuldara bera þessa ábyrgð er hreinn þjófnaður, svik, fjármálakúgun, óréttlæti, mannréttindabrot, siðleysi, auk þess að vera brotalöm bankakerfisins, fjármálalífsins og hagkerfisins. Hversu lengi á þessi leikur að ganga? Hver hagnast á því að hagkerfi okkar og fjármálakerfi sé eins og vanþroskað barn sem slítur aldrei barnsskónum.

Hagfræðilegar útskýringar á verðbólgu.

Fyrir þá sem vilja skilja á einfaldan hátt skilja hversvegna verðlag hækkar, þá skulum við kynna okkur lögmálið um framboð og eftirspurn og hvað hagfræðingar almennt hafa komið sér saman um að sé hin raunverulega ástæða fyrir verðbólgu.

Það er almennt viðurkennt að langvarandi verðbólga upp fyrir 5% stafi af of miklu peningamagi í umferð miðað við vermætasköpun í hagkerfinu. Þetta er ekki umdeilt atriði. Of mikið framboð af peningum eykur eftirspurn eftir vörum og þjónustu, og verð hækka fyrir vikið. Þannig verður verbólga til. Hvernig í ósköpunum telja menn að það sé rökrétt að skuldarar beri auknar byrgðar vegna hækkandi verðlags sem orsakast af of miklu magni peninga í umferð umfram verðmætasköpun í hagkerfinu? Eiga skuldsettir einstaklingar að bera kostnað af lélegri hagstjórn og óvandaðri útlánastefnu bankanna?

Hversu oft hefur þing komið saman eftir að verðtryggingin var lögfest?

Hversu oft hafa kjörnir fulltrúar þjóðarinnar viðhaldið þessum ólögum? Ég spyr. Hve mörg ár þarf til? Hvar er viljinn. Hvar er viljinn til þess að standa með fólkinu í landinu? Hvar er viljinn til þess að bæta hagkerfið? Hvar er framtíðarsýnin? Og hvar er viljinn til þess að berjast fyrir krónuna?

Fyrir þá hagfræðinga sem villa almenningi sýn í daglegu störfum sínum vil ég segja þetta: Hvar er samviska ykkar og hvernig getið þið sofið um nætur? Hvað kostar álit ykkar … 30 silfurpeninga? Hversu lengi hafið þið sogið spena þjóðarinnar án nokkur gagns? Hvar er viska ykkar?

Ég vona þó að hremmingar þær sem Íslenskt hagkerfi hefur gengið í gegnum veki okkur aftur til meðvitundar um hvað raunverulega heldur uppi verðgildi krónunnar. Annar gjaldmiðill mun ekki auka verðmætasköpun hagkerfisins—heldur atvinnuuppbygging, verðmætasköpun, hugvit og nýsköpun. Skynsöm nýting auðlinda og fiskimiða.

Margt mætti betur fara, en arður af fiskimiðum þjóðarinnar gæti styrkt krónuna frekar ef meiri fiskur yrði unninn á Íslandi. Töluvert af óverkuðum afla er flogið úr landi. Orka er oft seld með allt of miklum afslætti. Það eru þessi þættir sem hafa áhrif. Að kalla á annan gjaldmiðil er barnalegt og hjákátlegt og lýsir augljóslegu þekkingarleysi á grundvallarkenningum hagfræðinnar. Eða bara einfaldri sjálfmiðun: “Ég vil ekki taka ábyrgð á hagstjórninni (krónunni) minni, hún er ónýt.”

Nóbelsverðlaunahafar.

Nú hafa komið hingað til lands á undanförnum misserum rómaðir hagfræðingar sem furða sig á verðtryggingu og telja krónuna vera ákjósanlegan gjaldmiðil fyrir okkur. Nú er bara að hlusta vel og með auðmýkt. Draumar um auðveldari leið með öðrum gjaldmiðli eru barnalegir í þeim skilningi að ef við veljum annan gjaldmiðil erum við endanlega að gefast upp á sjálfum okkur og segja okkur úr sambandi við okkur sjálf , hagkerfi okkar, vermætasköpun og atvinnuuppbyggingu.

Guðbjörn Jónsson segir í grein sinni um verðtryggingu.

Samkvæmt 3. gr. laga nr. 22/1968, um gjaldmiðil Íslands, er krónan “lögeyrir”, sem þýðir að enginn, utan Alþingis, á að geta fengið heimildir til breytinga á verðgildi hennar, gagnvart sjálfri sér, í viðskiptum milli aðila innan samfélagsins. Og verðgildi hennar verður að vera það sama til allra sem nota hana.

Rýrni raungildi þess fjár (lögeyris) sem geymdur er á bestu vaxtakjörum hjá innlánsstofnun, stafar það líklegast af slæmri frammistöðu ríkisstjórnar og Alþingis, við stjórnun efnahagsmála. Bæði því að gjaldeyrisnotkun haldist innan þolmarka gjaldeyristekna, sem og því að regluverk atvinnu- og viðskiptalífs sé með þeim hætti að eðlilegt jafnvægi ríki í hringrás fjármagns um samfélagið.

Mikill vafi leikur á að ríkisstjórn eða Alþingi sé í raun heimilt, með vísan til sjálfsábyrgðar þeirra á afleiðingum gjörða þeirra—eða sinnuleysis—að ákveða með lögum hvort tiltekinn þjóðfélagshópur skuli greiða kostnaðinn af vankunnáttu þeirra. Eða hvort þessir aðilar séu yfirleitt hæfir til þess að sinna sómasamlega þeim verkum sem þeir buðu sig fram til að sinna, og voru kjörnir til að sinna.

Mér vitanlega hefur ekkert þjóðfélag, utan okkar, í siðuðum hluta heimsins, og því síður þess heimshluta sem við viljum helst telja okkur til, gengið svo langt að láta viðskiptalífið bera ábyrgð á verðgildi gjaldmiðils síns í innanlandsviðskiptum. Eða látið lánsfjárnotendur, einstaklinga, atvinnu- og viðskiptalíf, bera kostnaðinn af ódugnaði og þekkingarleysi stjórnvalda við stjórnun efnahagsmála.

Hver er þá lausnin á vanda okkar.

Vilhjálmur Árnason