vald.org

Bréf Gunnars Tómassonar til Alþingismanna

13. nóvember 2009 | Gunnar Tómasson

Umsamin viðmið—Leiðarljós eða sýndarmennska?

Það eru margar hliðar á skuldastöðu Íslands, þ.m.t. afstaða allra stjórnvalda og stofnana á innlendum og alþjóðlegum fjármálamörkuðum til viðfangsefnisins. Mats Josefsson benti á eina hlið vandans á ráðstefnu Capacent Glacier á Grand Hóteli í fyrradag (11. nóv.)—skort á pólitískri ákvarðanatöku af hálfu íslenzkra stjórnvalda, og taldi vera ástæðu þess að viðreisnin tæki lengri tíma en ella.

Í nýrri skýrslu AGS má lesa á milli línanna að framkvæmdastjórn AGS er umhugað að láta sem aðgerðaáætlun AGS og íslenzkra stjórnvalda sé raunhæf og líkleg til árangurs—líkt og íslenzk stjórnvöld láta sem skortur á pólitískri ákvarðanatöku af þeirra hálfu sé ekki umtalsvert áhyggjuefni.

Frá mínum bæjardyrum séð endurspegla slík viðbrögð viðleitni hlutaðeigandi stjórnvalda og stofnana (íslenzkra, brezkra og hollenskra stjórnvalda, AGS og ESB) til að láta sem aðsteðjandi efnahagsvandi sé eitthvað annað en skilgetinn ávöxtur hugsunar- og dugleysis þeirra við stjórn á innlendum og alþjóðlegum fjármálamarkaði um langt árabil.

Þessi túlkun mín byggir m.a. á eftirfarandi atvikarás allt frá fyrstu dögum október 2008.

1. Miðvikudaginn 8. október 2008 kyrrsetja brezk stjórnvöld eignir Landsbankans í Bretlandi í skjóli hryðjuverkalaga. Sama dag lýsir Ríkisstjórn Íslands yfir þakklæti vegna þess að „brezk stjórnvöld hyggist tryggja að eigendur Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi muni ekki tapa peningum á viðskiptum við Icesave.” (Forsætisráðuneytið, fréttatilkynning Nr. 60–2008).

2. Laugardaginn 11. október 2008 undirrita ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins og hollenski sendiherrann á Íslandi minnisblað um lausn Icesave málsins í Hollandi. Sama dag fagnar Ríkisstjórn Íslands því að í kjölfar „uppbyggilegra viðræðna hafi hollensk og íslensk stjórnvöld náð samkomulagi um lausn mála hollenskra eigenda innstæðna á Ice-Save reikningum Landsbankans. (Forsætisráðuneytið, fréttatilkynning Nr. 61–2008).

3. Íslenzka bankakerfið hrundi 6. október 2008. Tveimur dögum síðar telur Ríkisstjórn Íslands tímabært að lýsa yfir þakklæti vegna aðgerða brezkra stjórnvalda og fimm dögum síðar fagnar ríkisstjórnin samkomulagi við hollensk stjórnvöld um lausn málsins.

4. Þessi tímasetning gefur til kynna (a) að íslenzk stjórnvöld hafi rasað um ráð fram og vanrækt að kynna sér alla málavöxtu og valkosti við meðferð Icesave málsins, eða (b) að atvikarásin frá og með 6. október 2008 hafi verið ákveðin fyrirfram í samráði við brezk og hollensk stjórnvöld.*

* Í ársskýrslu brezka innstæðutryggingarkerfisins (Financial Services Compensation Scheme/FSCS) fyrir 2008/9 er m.a. að finna eftirfarandi söguskýringu:” As was well documented at the time, Iceland's Depsitors' and Investors' Guarantee Fund did not step forward at the point of failure to receive claims in respect of Icesave, leaving 214,000 UK depositors extremely anxious that they were going to lose their money. In the event, the FSCS stepped in with the HM Government to make sure that all those with UK Icesave accounts receive their money back in full.” (FCSC Annual Report 2008/09, bls. 24.)

Hér er um helbera sögufölsun að ræða eins og fram kemur í bréfum höfundar til alþingismanna fyrr á árinu (sjá nánar á þessari síðu). Fyrr í vikunni tók Ingibjörg Sólrún Gísladóttir undir kjarna þess máls sem þar kemur fram.

5. Á fundi fjármálaráðherra ESB og EFTA ríkjanna í svonefndri ECOFIN nefnd þann 4. nóvember 2008 kvað Árni Mathiesen, fjármálaráðherra, „Ísland ekkert vilja frekar en vera í stöðu til að standa við skuldbindingar sínar en til þess að það væri hægt yrði að vera ljóst hverjar þessar skuldbindingar væru og að við gætum staðið undir þeim.” (Frásögn Stefáns H. Jóhannessonar, ambassadors, dags. 21. nóvember 2008.)

6. Af þessu má ráða að íslenzk stjórnvöld (a) hafi um síðir kynnt sér alla málavöxtu og séð að í óefni stefndi að óbreyttu, eða (b) hafi áttað sig á því að óskynsamlega hafi verið staðið að viðræðum við brezk og hollensk stjórnvöld fyrir 6. október 2008.

7. Að frumkvæði formanns ECOFIN, franska fjármálaráðherrans Christine Lagarde, var ákveðið að skipa nefnd til að fjalla um lagalegar skuldbindingar Íslands vegna innstæðna í útibúum íslenzkra banka á erlendri grundu. Nefndina áttu að skipa fulltrúi lagadeildar ráðs ESB, lagadeildar framkvæmdastjórnar ESB, fulltrúi EFTA, fulltrúi ESA, og oddamaður tilnefndur af Seðlabanka Evrópu.

8. Stefán H. Jóhannesson lauk frásögn sinni svo: „Rétt er að draga fram hér að þau ESB ríki sem hlut eiga að máli hafa hér samþykkt að færa málið úr tvíhliða farveg inn á vettvang ESB með þátttöku Íslands og stofnana EFTA með oddamanni til að skera úr lagalegum ágreiningi. Á sama tíma er málið enn skýrari hætti en áður tengt IMF. Mikil harka kom fram á fundinum og vakti framganga Þjóðverja sérstaka athygli. Má telja víst að hlutaðeigandi ríki hafi verið búin að stilla saman strengi. Átti íslenski ráðherrann í vök að verjast.” *

* Sendinefnd Íslands á vorfundi AGS 23.–27. apríl 2009 mætti áframhaldandi hörku viðsemjenda Íslands í Icesave málinu. Í minnisblaði sendinefndarinnar um viðræður á fundinum segir m.a.:

Mr. Gibbs [fulltrúi Breta í framkvæmdastjórn AGS] lagði mikla áherslu á að hann væri ekki kunnugur smáatriðum í samningunum um ICESAVE-reikningana … Aðalatriðið væri að koma þessum viðræðum í jákvæðan farveg og ljúka þeim sem fyrst svo þær tefðu ekki framgang íslensku AGS-áætlunarinnar. Hann sagði að Bretar myndu styðja næsta áfanga í þessari áætlun að því tilskyldu að samningar hefðu náðst um ICESAVE-uppgjörið og aðra fjármögnun áætlunarinnar. Af Íslands hálfu var sem fyrr lögð áhersla á það að frá sjónarmiði AGS ætti áherslan að vera á samningaviðleitni í góðri trú af beggja hálfu í tvíhliða samningunum en ekki skilyrði um tiltekna niðurstöðu, að öðru leyti en því að niðurstaðan væri í samræmi við sjálfbæra skuldastöðu íslenska ríkisins („debt sustainability”). Mr. Gibbs sagðist skilja þetta sjónarmið en í því fælist þó ekki innlegg í tvíhliða samningana milli Íslands annars vegar og Bretlands og Hollands hins vegar.

[Það sjónarmið Breta sem felst í umsögn Mr. Gibbs (a) stríðir alfarið gegn þeim „umsömdu viðmiðum” sem aðilar málsins samþykktu í Brussels 14. nóvember 2008*, …:

* 1. Ríkisstjórn Íslands hefur átt viðræðufundi með stofnunum Evrópusambandsins og hlutaðeigandi aðildarríkjum þess um skuldbindingar Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið að því er tekur til tilskipunar um innstæðutryggingar 94/19/EB.

Aðilar komu sér saman um að tilskipunin um innstæðutryggingar hafi verið felld inn í löggjöfina um Evrópska efnahagssvæðið í samræmi við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og gildi því á Íslandi með sama hætti og hún gildir í aðildarríkjum Evrópusambandsins.

2. Viðurkenning allra aðila á þessari lagalegu stöðu greiðir fyrir skjótri niðurstöðu samningaviðræðna þeirra sem nú standa yfir um fjárhagsaðstoð við Ísland, þ.m.t. við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Þessar samningaviðræður skulu fara fram með samhæfðum hætti og skal þar tekið tillit til hinna erfiðu og fordæmislausu aðstæðna sem Ísland er í og knýjandi nauðsynjar þess að ákveða ráðstafanir sem gera Íslandi kleift að endurreisa fjármála- og efnahagskerfi sitt.

3. Stofnanir Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins munu taka áframhaldandi þátt í þessu ferli sem fer fram í samráði við þær. (http://www.island.is/media/frettir/10.pdf).

… og (b) er sykurhúðuð útgáfa af sameiginlegu sjónarmiði Breta og Hollendinga, sem fulltrúar hinna síðarnefndu settu fram umbúðalaust:]

Mr. Bakker [fulltrúi Hollendinga í framkvæmdastjórn AGS] sagði að Holland hefði skilning á erfiðri stöðu Íslendinga og vildi sýna fullan vilja til þess að leysa þeirra mál á vettvangi sjóðsins. Mr. Verway var greinilega vel kunnugur einstökum atriðum í samningaviðræðum um ICESAVE-málið. Hann tók fram að Hollendingar væru tilbúnir til þess að semja um betri lánskjör en sett hefðu verið á blað í MoU í október 2008 ef sanngjörn niðurstaða næðist að öðru leyti. Hann sagði það grundvallaratriði að Holland myndi aldrei fallast á annað en að Ísland bæri alla lögfræðilega áhættu sem samningunum tengdust og að Holland myndi aldrei fallast á aðra lánsáhættu í þessum samningum en þá sem fælist í íslenska ríkinu sem lántakanda. Um lánskjörin og lánstímann væru Hollendingar tilbúnir að semja á sanngjarnan hátt. Öllum þessum atriðum væri vísað til samningamanna landanna í ICESAVE-málinu.

[Sjálfbærni skuldastöðu íslenzka ríkisins („debt sustainability”) er forsenda þess að „Íslandi sé gert kleift að endurreisa fjármála- og efnahagskerfi sitt”. Með stuðningi við málstað Breta og Hollendinga í Icesave-málinu hafa Evrópusambandið, Evrópska efnahagssvæðið og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn/AGS því brotið gegn „umsömdu viðmiðunum”. AGS hefur þar með fyrirgert trausti alþjóðasamfélagsins sem fyrrverandi framkvæmdastjóri AGS, Jacques de Larosière, sagði grundvallast á „lögum og siðferðilegum hástalli” (e. „law and moral authority”).]

Þetta kemur glöggt fram í mótsögninni sem felst í mati AGS í nóvember 2008 að skuldastaða þjóðarbúsins sem næmi 240% af vergri landsframleiðslu væri „augljóslega óviðráðanleg” (e. „clearly unsustainable”) og því mati AGS nú ári síðar að skuldastaða þjóðarbúsins upp á 310% af VLF sé viðráðanleg. Starfsmenn og framkvæmdastjórn AGS (og íslenzkir ráðamenn sem þögðu þunnu hljóði við mati AGS í nóvember 2008) eru því augljóslega á villigötum og tala tveimur tungum í yfirlýstri afstöðu sinni til málsins.]

9. Á fundi lögfræðinganefndarinnar (án fulltrúa EFTA) þann 7. nóvember 2008 var það einróma „persónulegt álit” allra nefndarmanna að tilskipun ESB um innstæðutryggingar gilti ekki aðeins um hrun einstakra banka heldur einnig um hrun bankakerfis einstakra þjóða eins og hafði orðið á Íslandi. Ekkert er sagt beint um slík tilvik í tilskipuninni, en nefndarmenn túlkuðu þögnina sem ótvíræða sönnun þess að Ísland væri skuldbundið til að sjá til þess að Tryggingarsjóður innstæðueigenda væri í stakk búinn til að greiða allar kröfur sem á hann kynnu að falla við hrun bankakerfisins. *

* The 24th recital of the preamble to the Directive does not exonerate Iceland from the consequences of any failure to implement the Directive properly. The Directive does not make an exception for times of financial distress.”

(Tuttugusti og fjórði liður inngangsorða tilskipunarinnar leysir Ísland ekki undan ábyrgð á afleiðingum brests á réttri útfærslu hennar. Engar undanþágur felast í tilskipuninni vegna aðvífandi fjárhagslegs öngþveitis.)

10. Brezki innstæðutryggingasjóðurinn (Financial Services Compensation Scheme eða FSCS), sem er rekinn sem samtryggingarsjóður brezkra banka og sparisjóða, var ekki í stakk búinn að greiða Icesave kröfur upp á £2,3 milljarða. Til samanburðar má geta þess að á fyrsta ársfjórðungi 2008 námu innstæður í brezkum bönkum og sparisjóðum £1.150 milljörðum.* Ársreikningur brezka innstæðutryggingasjóðsins fyrir 2007/2008 sýnir að iðgjöld greidd af bönkum og öðrum tryggðum fyrirtækjum námu £93 milljónum, en handbært fé (e. fund balances) 31. marz 2008 var £108 milljónir og jafngilti aðeins 4.7% af þeirri fjárhæð sem brezka ríkisstjórnin ákvað upp á eigin spýtur og án nokkurs samráðs við íslenzk stjórnvöld að greiða eigendum innstæðna á Icesave reikningum í Bretlandi.

* http://www.bankofengland.co.uk/statistics/abl/2008/mar/index.pdf

11. Til samanburðar má geta þess að i árslok 2007 nam handbært fé U.S. Federal Deposit Insurance Corporation $52.4 milljörðum eða 1.22% af tryggðum innstæðum upp á $4,290 milljarða. Meira um það hér að neðan.

12. Við lok fundar ECOFIN 4. nóvember, segir í frásögn Stefáns H. Jóhannessonar, „tók McCreevy, kommissar innri markaðarins orðið og beindi því til íslenska ráðherrans hvort Íslendingar gerðu sér grein fyrir því að niðurstaða nefndarinnar væri bindandi sem ÁM jánkaði.” Það vekur því furðu að niðurstaða nefndarinnar, sem alla tíð síðan hefur verið túlkuð sem bindandi fyrir Ísland, var sett fram sem „persónulegt álit” nefndarmanna og þess getið sérstaklega að álitið væri ekki bindandi fyrir þau stjórnvöld sem útnefndu þá.

13. Á milli funda 4. og 7. nóvember hefur það væntanlega runnið upp fyrir viðkomandi stjórnvöldum að bindandi álit nefndarinnar hlyti að teljast vera bindandi fyrir Bretland, Holland og aðrar þjóðir innan vébanda EBS og EFTA.

14. Af þeim staðreyndum sem blasa við í ársreikningum FSCS og FDIC liggur í augum uppi að Bretland, Holland, Evrópusambandið og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafa spunnið lagalegar skuldbindingar Tryggingarsjóðs innstæðueigenda í Icesave-málinu á forsendum sem eru í stjarnfræðilegri fjarlægð frá þeim staðreyndum sem blasa við í reikningum FSCS og FDIC—eins og óháðir dómstólar myndu augljóslega álykta.

15. Af framkomu Breta, Hollendinga, Evrópusambandsins og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gagnvart lífsnauðsynlegum hagsmunum Íslands má því ráða að „umsömdu viðmiðin” hafa allt frá upphafi verið—og eru enn—siðlaus sýndarmennska af þeirra hálfu.

Gunnar Tómasson, 13. nóvember 2009.