vald.org

Horfurnar—2

8. janúar 2010 | Jóhannes Björn

Ráðamenn í mörgum löndum gera sér fulla grein fyrir að hagkerfi heimsins hangir á horriminni. Svört ský hrannast upp við sjóndeildarhringinn og þess vegna hampa þeir öllum hagtölum, góðum sem vondum, í þeirri von að hópsálin herði aðeins á neyslunni. Aukin neysla, borguð með meiri skuldum, getur hins vegar aldrei eytt kreppu sem bankakerfið steypti heiminum í með óhóflegri framleiðslu skulda.

Miðað við yfirlýsingar sem jafnt og þétt berast frá hagtölusmiðum og helstu fjölmiðlar endurvarpa, þá væri auðvelt að ímynda sér að nýtt blómaskeið ríkti í hagkerfi heimsins. Meira að segja íslenskir fjölmiðlar birta reglulega fyrirsagnir um dúndrandi fasteignamarkað í Bandaríkjunum og batnandi atvinnuhorfur.

Það er vissulega skynsamlegt að hafa vakandi auga með bandarísku atvinnulífi og fasteignamarkaði þar í landi—hagkerfi heimsins nær ekki að vaxa á meðan bandaríski neytandinn glímir við mikið atvinnuleysi eða fasteignakreppu—en fullyrðingar um að ástandið sé á varanlegum batavegi eru einfaldlega rangar. Byrjum á fasteignamarkaðinum.

Eins og áður hefur verið bent á hér á síðunni þá getur meðalverð fasteigna byrjað að hækka þótt ástandið á markaðinum fari versnandi. Þetta gerist vegna þess að ódýrari hverfi hrynja fyrst og hamarinn byrjar að falla við tilboð upp á t.d. $70.000 til $130.000 fyrir hús sem seldust á 60% hærra verði 2007. Fólk í dýrara húsnæði hefur meira úthald, en þegar $300.000–$500.000 brunaútsölur byrja á húsnæði sem var verðlagt á segjum $600.000 upp í milljón fyrir örfáum árum, þá hækkar meðalverð seldra eigna. Þetta—og sú staðreynd að um helmingur alls sem selst þessa dagana er vanskilahúsnæði (uppboð, bankasölur eða lækkun með samþykki bankans niður fyrir andvirði lánsins sem hvílir á eigninni)—hefur orðið til þess að meðalverð á sumum svæðum hefur verið að hækka. En, eins og áður sagði, þá er verðið enn að lækka yfir línuna á milli ára.

Bandaríski fasteignamarkaðurinn stendur í ársbyrjun 2010 á svipuðu hengiflugi og 2008, en í þetta skipti eru miklu dýrari hús á leið inn á borðið hjá fógeta. Vanskil á milljón dollara lánum og þar yfir voru 3,8% í nóvember 2008. Vanskilin æddu upp í 12% í nóvember 2009. Eftirfarandi graf sýnir hvernig alda vonlausra lána (Option ARM sem eru uppnefnd “lygalán”) er að byrja að fara í endurskoðun sem snarhækkar vexti og afborganir af þeim.

Fyrir utan þessi ruslalán eru fasteignalán sem hingað til hafa verið talin nokkuð örugg, lán sem fólk borgaði oft 20% út í (oftast til 30 ára), líka að fara ískyggilega hratt í vanskil.

Viðskiptasagan sýnir okkur að bandaríska hagkerfið rífur sig aldrei út úr kreppu eða efnahagslægð fyrr en ný íbúðarhverfi byrja að rísa af krafti. Til þess að lyfta hagkerfinu þarf sala nýrra húsa að fara í milljón stykki á mánuði, en í nóvember var hún aðeins 355.000.

Þótt sala á gömlu, ódýru húnæði hafi aukist nokkuð—þróun sem klappkórinn bendir stöðugt á—þá hefur það frekar lítil jákvæð áhrif á hagkerfið í heild, en neikvæðu hliðarnar eru augljósar. Ríkið hefur þurft að slá lán til þess að verðlauna fólk fyrir að kaupa sér þak yfir höfuðið, en þetta sama fólk flytur þá oft úr leiguhúsnæði sem síðan stendur autt. Nú er svo komið að meira leiguhúsnæði er laust en dæmi eru um í 30 ár og leigutekjur lækka hratt. Þetta er klassískt dæmi um óvænta keðjuverkun sem óeðlileg afskipti ríkisins geta skapað á frjálsum markaði. Lækkandi leigutekjur lama þann anga markaðarins sem byggir mikið af íbúðum frekar en einbýlishúsum.

Fasteignamarkaðurinn í landi frjálshyggjunnar, Bandaríkjunum, er að mestu kominn á framfæri ríkisins. Ríkir pungar út peningum til einstaklinga sem kaupa íbúðarhúsnæði. Ríkið heldur uppi stærstu bönkunum sem veita fasteignalán. Ríkið (seðlabankinn) endurkaupir lánapakka fyrir trilljón dollara. Ríkið endurkaupir og ber síðan ábyrgð á yfir 80% allra fasteignalána í gegnum Fannie Mae, Freddie Mac og önnur apparöt sem það hefur neyðst til þess að þjóðnýta.

Atburðarásin sem leiddi til heimskreppunnar hófst með skjalafalsi banka og fólks sem sótti um lán. Fólk lýgur enn á lánaumsóknum og stjórnvöld kjósa að líta í hina áttina. Reikningurinn sem lendir á skattgreiðendum verður hrikalegur, eins og við getum séð á hvernig vanskil eru að þróast hjá ríkisfyrirtækinu Fannie Mae.

Þrátt fyrir gífurlegan greiðsluhalla bandaríska ríkisins og botnlausan peningaaustur í allar áttir, þá tókst ekki að kreista nema 2,2% hagvöxt út úr kerfinu á síðasta ársfjórðungi. Ef eyðsla ríkisins (hallarekstur) er dreginn frá er nákvæmlega enginn hagvöxtur eftir. Það er mjög slæmt ástand í ljósi þess að vextir eru óvenju lágir og koma til með að hækka á versta augnabliki—þegar ríkið þarf að endurfjármagna trilljónir og slá ný lán. Reyndar var síðasti áratugur eins og hann lagði sig ömurlegur fyrir Bandaríkin, kallaður týndi áratugurinn, og rauntekjur almennings lækkuðu á þessu blómaskeiði hnattvæðingar og “peningaverkfræði” stórbanka.

Þrátt fyrir fyrirsagnir um að bandaríski vinnumarkaðurinn stefni í rétta átt eru fyrirtæki sem reka fólk stórtækari en hin sem ráða fólk í vinnu. Samkvæmt síðustu tölum létu “aðeins” 434.000 einstaklingar skrá sig atvinnulausa í vikunni sem endaði 2. janúar. Það er ekki eins slæmt og sumar aðrar vikur, en frekar skuggalegt í ljósi þess að ríkið hefur mokað út meiri peningum og verið rekið með með meiri halla en dæmi eru um síðan í seinni heimstyrjöldinni.

Það er freka erfitt að átta sig á tölum um atvinnuleysi í Bandaríkjunum, vegna þess að fólk dettur út af skrám eftir ákveðinn tíma og af öðrum orsökum. Þegar allt er tínt til, t.d. einstaklingar sem hafa gefist upp á atvinnuleit og fólk í hlutastarfi sem vill fulla vinnu, þá er atvinnuleysið í kringum 20%. Ekkert bendir til þess að atvinnuástandið batni 2010.

Atvinnuhúsnæði á eftir að stórlækka í Bandaríkjunum á næstu árum og íbúðarhúsnæði sennilega fram á mitt ár 2011. Þá er líka ljóst að fjöldi smærri banka fer á hausinn. Spurningin stendur aðeins um hvort kerfið þolir þetta álag og stórbanki rúlli. Þeir sem halda að Kína eigi eftir að bjarga hagkerfi heimsins verða fyrir miklum vonbrigðum. En meira um það síðar.

Framhald …