VALD.ORG: HITLER
1. Heimspeki dauðans
Oft hefur verið sagt að það sé grunnt á villidýrinu í okkur mannfólkinu. Og þeir menn fyrirfinnast, sem telja sig sérfræðinga í gátum mannlífsins og krókaleiðum sálarinnar, er halda því fram að innst inni séum við rakin illmenni.
Auðvitað eru slíkar hugmyndir hégiljur einar, en það er kannski ekkert skrýtið þótt fólk fyllist bölsýni og missi trúnað á göfgi manneskjunnar almennt. Milljónum er slátrað í tilgangslausum styrjöldum, sem brjótast út með jöfnu millibili. Aðrar milljónir svelta í ríkjum þar sem ráðamenn hafa miklu meiri áhuga á að kaupa vopn en mat. Þrælahald blómstrar enn í dag. Í háþróuðu menningarríki eins og Þýskalandi var hægt að æsa fólk upp í að drepa milljónir í gasklefum. Það er engu líkara en flestir kynþættir jarðarinnar eigi það eitt sammerkt að vilja drepa.
Sannleikurinn er hins vegar sá að fjöldamorðingjar—og aðrir merkisberar dauðans—eru fámenn stétt. En þeir starfa dult og heita ekki alltaf Hitler eða Stalin, því ef vandinn væri svo auðsær, þá væri hann löngu leystur. Merkisberar dauðans bregða sér í mörg líki og vinna að markmiðum sínum á ólíklegustu stöðum. Þeir beita fyrir sig mörgum góðu fólki sem ekki veit hvaðan blæs. Þeir standa við gasklefa Hitlers, gefa út bækur um aðferðir sjálfsmorða, stuðla að vönun fólks, hjálpa lasburða yfir landamærin,—drepa, drepa …
Þetta er sönn hrollvekja og kannski mesta sorgarsaga seinni alda. Hugmyndafræðin sem liggur til grundvallar þeim voðaverkum er hér verða rakin er að miklu leyti sótt í verk Malthus, Galtan og Darwin.
Malthus
Thomas Robert Malthus (1766–1834) var enskur hag- og sagnfræðingur sem 1798 gaf út bók er nefnist Ritgerð um lögmál fólksfjölda (An Essay on the Principle of Population). Þetta rit kom af stað hreyfingu gegn eldri verkum Godwin, Condorcet og annarra sem héldu á lofti hugsjónum fræðslu og frelsis í anda áranna eftir byltinguna í Frakklandi. Kenningar Malthus, settar fram í fyrrnefndri bók og í seinni verkum, hafa furðulega mikill áhrif enn í dag.
Galton hélt því fram að fátækt, og fylgifiskar hennar eymd og glæpir, væri lögmál því fólksfjölgun myndi ávallt hafa vinninginn yfir matvælaframleiðslu. Stríð, hungur og sjúkdómar héldu fólksfjölgun nokkuð í skefjum, en hvergi nægjanlega, taldi Malthus, og hann lagði til að jöfnuði yrði náð með því að setja lægri stéttir í"kynferðislegt bindindi." Á þennan hátt voru lágstéttirnar algjörlega lýstar ábyrgar fyrir félagslegum vandanum samtímans.
Kenning Malthus var algjörlega byggð á þeirri ímynduðu tilgátu að mannfjöldinn tvöfaldist sífellt (2,4,8,16,32,64,128 o.s.frv.) á meðan matvælaframleiðslan aukist í tröppugangi (1,2,3,4,5,6 o.s.frv.). "Ástandið er slæmt núna," predikaði hann af eldmóði, "en sýnu verra verður það."
Malthus var meðal fyrstu fræðimanna (en engan veginn sá síðasti) til að snúa baki við hagfræðilegum lausnum á félagslegum vandamálum samtímans, eins og fátækt og hungri, og reyna að leysa þau með líffræðilegum aðferðum. Rök hans, borin fram sem staðreyndir og skreytt valdmannslegum útreikningum, voru áhrifamikil og sannfærandi, en fólk gerði sér ekki grein fyrir að hugmyndir hans voru grundaðar á sáralitlum athugunum og aðeins fáeinum ferðalögum.
Þrátt fyrir öryggi Malthus og sýndarmennsku, þá áttuðu ýmsir samtíðarmenn sig á fáránleika staðhæfinga hans. Hvorki fyrir né á tímum Malthus voru til nákvæmar tölur um fólksfjölgun eða matvælaframleiðslu. Spár í þessum efnum voru því út í hött. Og ekki nóg með það, heldur vissi enginn hve stórt land var nýtt til landbúnaðar eða hve mikið land var óræktanlegt.
Kenningar Malthus höfðu feiknaleg áhrif. Talfræðilegar og landfræðilegar útskýringar hans og myndir höfðu dáleiðandi áhrif, og mjög fáir spurðu á hverju raunverulega var byggt. Og kenningar hans hafa haldið mætti sínum svo að margir "sérfræðingar" hafa þær enn að leiðarljósi við störf sín í dag. Samt hefur þessu fólki aldrei tekist að leggja fram vísindalega sönnun á kenningum Malthus. Hins vegar hafa margir ágætir vísindamenn á ýmsum tímum afsannað þær og hugmyndafræðina sem af þeim er sprottin.
Rök Malthus voru í aðalatriðum á þá leið, að betri afkoma fátæklinga myndi aðeins hvetja þá til að eignast fleiri börn, betri borgurum til trafala. Með bókinni skapaði hann því andrúmsloft sem ekki aðeins stóð í vegi fyrir raunverulegum lausnum á félagslegum vandamálum samtímans, heldur stuðlaði líka að verri kjörum fátæklinga á Englandi. Hugmyndafræði hans vann mikinn sigur 1834 þegar ný lög um vinnubúðir fyrir fátæklinga voru sett. Þar var gert ráð fyrir aðskilnaði kynjanna, svo koma mætti í veg fyrir annars óhjákvæmilega offjölgun.
Hollt er að gera sér strax grein fyrir að þankagangur af þessu tagi, sem gerir ráð fyrir braski með örlög annarra við lausn félagslegra vandamála, felur alltaf í sér lítilsvirðingu á mannslífinu.
Oft stafar þetta af hræðslu forréttindahópa um að ört vaxandi fjölgun "lýðsins" komi til með að útrýma siðmenntaðra eða "betra" fólki. Og eins og auga gefur leið, krefst heimspeki af þessu tagi harkalegra aðgerða til lausnar" vandans." Malthus hefur unnið marga sigra á liðnum 150 árum—og hann er meðal okkar í dag.
Darwin
Charles Robert Darwin (1809–1882) var enskur náttúrufræðingur. Hann glímdi við sköpunarverkið og 1859, eftir margra ára rannsóknir, gaf hann út bókina Uppruni tegundanna, þar sem hann gerir grein fyrir kenningu sinni um þróun lífsins. Í þessu verki rannsakar Darwin ekki manninn sérstaklega, heldur reynir hann að útskýra þróun lífsins sem baráttu um að lifa af. Árangur þessarar baráttu yrði eðlilegur sigur sterkari (hæfari) tegunda. Þær veikari mundu deyja út.
Í rannsóknum sínum rakst hann á bók Malthus og sá í hendi sér að hann gæti útfært sína eigin kenningu og látið ná til afkomubaráttu fólks. Ef fólksfjölgunin færi langt fram út matvælaframleiðslunni væri slík barátta við að halda lífi óumflýjanleg. Þannig meðtók Darwin falskenningu Malthus og gerði að hornsteini sinnar eigin.
Næsta stórverk hans kom út 1871 og nefndist The Descent af Man and Selectian in Relatian to Sex. Í þessu riti, sem er byggt á því fyrra en fjallar nær eingöngu um manninn, kemst hann að þeirri sanngjörnu niðurstöðu að það sé enginn teljandi munur á líkamlegri uppbyggingu eða líkamlegri hegðun mannsins og annarra spendýra. Hins vegar sýnir sú hugmynd Darwins að þetta eigi einnig við um andlega og siðferðilega hegðun að hann var á hálum ís.
Darwin var frábær náttúrufræðingur, en afleitur heimspekingur. Þegar hann reyndi að útskýra félagslega þróun mannsins sem afkomubaráttu, þar sem þeir sterku lifðu af og vanmáttugir féllu í valinn, gekk hann í sömu gildru og Malthus að reyna að leysa félagsleg vandamál með líffræðilegum aðferðum.
Þróunarkenning Darwins þótti mjög byltingarkennd á sínum tíma og orsakaði víðtækar breytingar á félagsviðhorfi fólks. Hún fæddi einnig af sér heilan herskara spekúlanta, sem síðar verður vikið að.
Galton
Francis Galton (1822–1911) var enskur sálfræðingur og frændi Darwins. Hann var annálaður gáfumaður, en vegna þess hve reikull hann var í hugsun var honum fyrirmunað að ljúka rannsóknum á nokkru því er hann tók sér fyrir hendur. Varla hafði hann hafið rannsóknir á einhverju sviði, þegar hann kastaði frá sér kenningu, sem hann síðan lét aðra um að sanna eða afsanna.
Kenning Darwins hreif hug hans svo mjög, að honum tókst að einbeita sér árum saman við að reyna að sanna að andlegir hæfileikar séu arfgengir. Árið 1869 gaf hann út bókina Hereditary Genius (Arfgeng snilld) og 1883 Enquiries into Human Faculty (Rannsóknir á mannlegu hæfileikum). Í seinni bókinni gengur hann skrefi lengra og heimfærir erfðakenningu sína upp á heila kynþætti.
Galton var á engan hátt ánægður með að láta þróun lífsins hafa sinn eðlilega gang. Hann útfærði kenningu Darwins um eðlilegt val (þar sem náttúran velur og hafnar) og vildi að maðurinn sjálfur stjórnaði valinu með skipulögðum getnaði. Með öðrum orðum, þá taldi hann rökrétt fyrir þróun mannkynsins að stjórnvöld hefðu hönd í bagga með hverjir gengu í eina sæng.
Eftir að Galton ákvað að bæta mannkynið með "félagslegu vali", hristi hann nýja vísindagrein fram úr erminni, sem hann nefndi "mannkynbótafræði" eða "mannræktarfræði" (Eugenics). Mannkynbótafræðin byggir á svipuðum reglum og t.d. hrossakynbætur, sem lætur vænlega eiginleika ganga á milli liða en útrýmir ókostum, og þarf ekki að vera slæm fræðigrein í höndum skynsamra manna. En í raun voru þessi vísindi notuð sem skálkaskjól, þegar t.d. saklaust fólk var drepið í Þýskalandi og svertingjar ofsóttir í Bandaríkjunum.
Vafalaust hefur Galton ekki gert sér grein fyrir hvaða afleiðingar vangaveltur hans áttu eftir að hafa.
Félagslegur Darwinismi
Félagslegur Darwinismi er gervivísindastefna, sem varð til við samruna þróunarkenningar Darwin við nokkrar félagskenningar og pólitískar stefnur.
Charles Darwin var ákaflega mannúðlegur einstaklingur sem örugglega hefði reiðst stórkostlega yfir þeim öfgakenningum er byggðu á fræðum hans. En hann gerði mikil mistök, þegar hann heimfærði líffræðilegt lögmál um afkomubaráttu upp á félagslagslega þróun samfélagsins. Með þessu gaf hann ýmsum "sérfræðingum" seinni tíma tromp á hendi sem fólst í gervivísindum er réttlættu myrkraverk, sem framin voru í nafni "eðlilegs vals" og "verndun kynþáttarins."
Meðal villimanna kemba þeir ekki lengi hærurnar sem eru lasburða til sálar eða líkama; og þeir sem lifa af eru venjulega stálhraustir. Við siðaðir menn, á hinn bóginn, gerum allt sem við getum til að hefta framgöngu þessarar úrvinnslu. Við reisum hæli fyrir fávita, slasaða og sjúka. Við setjum lög til verndar fátækum. Og læknar vorir beita allri hæfni sinni til bjargar lífi hvers manns til hinstu stundar. Ástæða er til að ætla að bólusetningar hafi bjargað þúsundum sem vegna veikrar líkamsbyggingar hefðu áður fyrr látist úr bólusótt. Þess vegna eiga veikburða þegnar siðaðs þjóðfélags veikburða afkvæmi. Enginn sem hefur ræktað kyn húsdýra mundi efast um að þetta hlýtur að vera mannlegum kynþætti virkilega skaðlegt.
Það eru ummæli af þessu tagi, tekin úr bók Darwins, The Descent of Man, sem merkisberar dauðans fagna. Darwin var þó ekki fyrstur til að skrifa um að "þeir hæfustu lifðu af." Þessi hugmynd hafði m.a. komið fram hjá Herbert Spencer mörgum árum fyrr.
En í verkum Darwins fundu ýmsir vafasamir hugsuðir loks vísindaleg rök sem féllu að þeirra eigin kenningum. Þessi samruni hlaut nafnið "félagslegur Darwinismi"—hreyfing, sem dafnaði í beinu í hlutfalli við vaxandi kröfur um að halda stofninum hreinum. Þessi "vísindi" reyndust seinni kynslóðum afar slæm tíðindi.
Þjóðrembingur og heilbrigði stofnsins
Þótt rekja megi þjóðernisofstæki langt aftur í aldir, þá byrjar sá angi þess sem hér er til umfjöllunar með Frakkanum Arthur Count de Gobineau (1816–1882), sem á árunum 1853–1857 gaf út dauðlegt ofstækisrit sitt, Ritgerð um ójöfnuð mannlegra kynþátta. Gobineau, sem var mjög mistúlkaður af öðrum, ritaði á rómantískan máta um ljóshærða aría sem hefðu yfirburði yfir alla aðra kynþætti. Hann sagði leifar þessa kynstofns enn til staðar í ýmsum Evrópuríkjum, þar sem hann myndaði örlitla yfirstétt, sem færi hnignandi vegna yfirþyrmandi þunga óæðri kynstofna. Hann talaði aldrei sérstaklega um snilld þýskra aría eða hallmælti sérstökum kynflokkum. Ofstækið beindist miklu frekar að stéttaskiptingunni, yfirstétt gegn öreigum, heldur en að einstökum kynþáttum. Samt voru kenningar hans stórkostlega mistúlkaðar svo þær mættu falla að kynstofnskenningum annarra. Gobineau, sem var nær óþekktur í Frakklandi, naut mikilla vinsælda í Þýskalandi.
Eins og við höfum þegar séð, þá átti sér stað mikil samsuða hugmynda skömmu fyrir síðustu aldamót. Darwinismi, sameinaður félagslegri hugmyndafræði, varð félagslegur Darwinismi og fól í sér mannkynbótafræðina. Árið 1890 var bók Gobineau endurvakin og Gobineau félag var stofnaði í Þýskalandi 1894. Verk hans voru útbreidd af litlum, en sterkum samtökum gyðingahatara, er nefndu sig Þýska þjóðernissinna og áttu mikil ítök meðal kennara.
Lærisveinn Gobineau, Houston Stewart Chamberlain, Englendingur með þýskan ríkisborgararétt, gaf út tveggja binda verk 1899—Grunnur nítjándu aldarinnar. Það reyndist mjög vinsælt í Þýskalandi og var endurprentað mörgu sinnum. Í þessum bókum fastmótar hann og skýrir þokukenndar hugmyndir Gobineau og segir þýska kynstofninn hreinasta aría, en fordæmir "óæðri" kynstofna, eins og gyðinga og svertingja, sem hann telur úrkynjaða.
Chamberlain notar þá aðferð að blanda vísindalegum staðreyndum um mismunandi kynþætti saman við dularfulla þjóðusögu um aría, sem áttu að hafa gengið jörðina frá upphafi vega. Aríar, samkvæmt þessum huldufræðum, áttu heiðurinn af öllum helstu menningarsamfélögum fortíðarinnar, stórveldi sem liðu undir lok aðeins eftir að þau blönduðu blóði við lakari stofna. Þannig féllu Egyptaland, Grikkland og Róm.
Félagslegur Darwinismi, mannkynbótafræðin og huldusagan um aría og "óæðri" einstaklinga runnu saman í eitt—og heimspeki dauðans fæddist.
Hauston Stewart Chamberlain (1855–1927) breytti rómantískri huldusögu Gobineau um aría í heimspekistefnu. Hann hélt því fram að Kristur hafi ekki verið gyðingur, heldur mjög líklega aríi. Árið 1882, þá 27 ára gamall, kynntist Chamberlain Richard Wagner og konu hans og varð fyrir miklum áhrifum af þeim. Hann kvæntist dóttur þeirra, Evu, öðrum 27 árum síðar. Hann átti fund með Hitler 1923 og taldi unga manninn sendan af guði til að leiða þýsku þjóðina úr ógöngum.