VALD.ORG: HITLER
8. Heimsveldi geðlækna
Samvisku má nú fjarlægja með skurðaðgerð, án þess að daglegt starfsþrek sé rýrt.
William Sargant, geðlæknir The Times, 22. ágúst 1974.
Frá stofnun Alþjóða geðheilsusambandsins (World Fedaration for Mental Health), hafa sömu nöfnin verið áberandi í aðskildum nefndum og ráðum þess. Til að öðlast skilning áhlutverki og markmiðum sambandsins verður við að kynna okkur skoðanir og hugsjónir þeirra sem lögðu svo hart að sér við stofnun þess.
Dr. Brock Chisholm er almennt talinn hafa verið sá maður sem mest lagði að sér við undirbúning og stofnun Alþjóða geðheilsusambandsins. Hugmyndir hans um hlutverk geðlækna í samfélaginu munu hafa verið mjög í anda þess sem tíðkaðist hjá öðrum félögum. Í Psychiatry (febrúar 1946) segir Chisholm að hlutverk geðfræðinnar sé:
Endurmat og loks útþurrkun hugmynda um rétt og rangt, sem hafa verið grundvöllur barnauppeldis, að láta gáfulegan og rökfastan þankagang koma í stað trúar gamla fólksins …
Auk þess að vilja þurrka út siðferðilegar hugmyndir um rétt og rangt, og ganga á milli bols og höfuðs á trúararfi kynslóðanna, þá þykir Chisholm sjálfsagt að allur heimurinn beygi sig undir val geðlækna. Hann segir í bók sinni, The Responsibility 0f Psychiatry:
Ásamt öðrum mannvísindum verður geðlæknisfræðin nú að ákveða næstu framtíð mannkyns. Aðrir megna það ekki. Og þetta er meginverkefni geðlæknisfræðinnar.
Þessi sami boðskapur—að allir jarðarbúar séu tilraunadýr geðlækna—var síðan endurtekinn af Howard P. Rome, fyrrum forseta bandaríska geðlæknasambandsins:
Raunverulega nægir nútíma geðlæknisfræði enginn minni nægtabrunnur en öll veröldin, og geðlæknisfræðin þarf ekki að láta hugfallast yfir víðfermi verkefnisins.
Hér er djarflega mælt og af miklu öryggi, sérstaklega ef haft er í huga hve erfiðlega geðlæknum hefur gengið að ná árangi í starfi. Ríkisstjórnir ausa billjónum í þessa starfsemi og aðrar sem ætlað er að stuðla að andlegu jafnvægi fólks, en samt versnar ástandið stöðugt. Í Svíþjóð, sem dæmi, landi þar sem sjálfsmorðum fer æ fjölgandi, hafa 83% þeirra er fremja þau verið ímeðferð hjá geðlæknum; í Bandaríkjunum jukust glæpir um 786% á árabilinu 1957–1978. Hvar er árangurinn?
Eins og atburðarásin í Þýskalandi og ummæli leiðandi geðlækna hafa sýnt okkur, virðist áhugi þeirra miklu frekar beinast að mótun fjöldans en velferð einstaklingsins. Eins og Thomas Szasz hefur bent á, þá er þetta auðvitað á mörkum þess að vera pólitísk starfsemi og með það að leiðarljósi er sjúkdómsgreiningin látin ná til flestra þátta mannlegra samskipta. Meira að segja skoðanir eru flokkaðar undir geðveiki og frægt dæmi um það gerðist í Kaliforníu, þegar maður var dæmdur á geðveikrahæli fyrir það eitt að mótmæla þátttöku Bandaríkjanna í Sameinuðu Þjóðunum. Hann myndaði sér ekki skoðanir í takt viðaðra þjóðfélagsþegna! Í Rússlandi—og í vaxandi mæli í Sambandsríki Suður-Afríku—eru þeir, sem ekki bukka sig og beygja að ósk stjórnvalda, taldir sjúkir og framseldir geðlæknum.
Á tímum galdraofsóknanna í Evrópu á sautjándu öld spratt upp ný starfsstétt manna sem hafði af því góðar tekjur að ferðast á milli byggðarlaga og finna tilfinningalausa bletti á fólki. Ef einn eða fleiri slíkir blettir fundust var það nægileg sönnun fyrir að viðkomandi einstaklingur væri göldróttur og honum var varpað á bál. Fjöldi galdrakarla og galdrakerlinga óx síðan í beinu hlutfalli við fjölda "sérfræðinganna."
Thomas S. Szasz, prófessor í geðfræðum og jafnframt frægasti gagnrýnandi nútíma geðlækninga, hefur líkt þessum galdrafræðingum við geðlækna nútímans. Hann segir að gagnstætt því að lækna sjúklinga, framleiði þeir stöðugt fleiri með sjúkdómsgreiningum sem flokka flest undir geðveiki. Szasz segir: "Það er ekki til sú hegðun eða mannvera sem nútíma geðlæknir getur ekki auðveldlega greint sem óeðlilega eða sjúka."
Í bókinn ldeology and lnsanity, segir Szasz:
… litið er á alla erfiðleika og vandamál lífsins sem geðrænan sjúkdóm, og allir (nema sá er sjúkdómsgreinir) eru taldir geðsjúkir. Það eru engar ýkjur aðsegja, að nú sé litið á lífið sjálft sem sjúkdóm, sem byrjar við getnað og endar við dauða, þar sem faglegrar hjálpar læknis—og þá sérstaklega geðlæknis—er þörf við hvert fótmál.
Allir hlutir hafa tvær hliðar. Ef það er til eitthvað sem kalla má geðveiki, hvað er þá andlega heilbrigður maður. Dr. Kenneth Goff sagði hóp geðlækna hafa skorað á sig í kappræðu um efni bókar sem hann var að dreifa. Goff sagðist tilbúinn að ræða málin, en með því skilyrði þó, að þeir fyrst gæfi honum skilgreiningu á:
"… hvað, í þeirra huga, væri andlega heilbrigður maður. Eftir tveggja klukkustunda innbyrðis deilur, gátu þeir ekki gefið svar."
Annað fægt dæmi um skrýtin vinnubrögð geðlækna, kom fram við tilraun dr. David Rosenhan 1973. Hann sendi 8 heilbrigðar manneskjur (barnalækni, geðlækni, húsmóður, tvo sálfræðinema og þrjá sálfræðinga) með leynd til 12 mismunandi geðsjúkrahúsa, þar sem þau gáfu sig fram og sögðust heyra; raddir. Öll voru lögð inn, sjö greind með geðklofa og einn með oflætis-depurð. Það einkennilegasta var að margir sjúklingar á þessum spítölum sáu í gegnum platið, en ekki einn einasti starfsmaður.
Með hliðsjón af völdum og áhrifum geðlækna, t.d. í dómskerfinu, og með það í huga hve erfitt getur reynst að sleppa af þessum hælum aftur, þá er þessi atburður töluvert ískyggilegur.
Þegar tilraun Rosenhan var gerð opinber, skoraði starfsfólk kennslugeðsjúkrahælis á hann að endurtaka tilraunina á þeirra stofnun. Hann sagði þeim að reikna með platsjúklingum á næstu tvem til þrem mánuðum. A því tímabili komu 193 sjúklingar á hælið og af þeim var 41 vísað frá á þeirri forsendu að þeir væru að gabba. Rosenhan hafði ekki sent einn einasta!
Thomas Szasz heldur því fram í fjölda bóka og rita—og á mjög sannfærandi máta—að raunverulega séu geðsjúkdómar ekki ti1. Ef svo væri myndi fólk smitast af slíkum sjúkdómum, rétt eins og kvefi, og síðan læknast með réttri meðferð. Með öðrum orðum, að sjúkdómur sé greindur á vísindalegri hátt en að segja að einhver hegðun eða skoðun sé óeðlileg Líkamlegir sjúkdómar, eins og t.d. heilaæxli eða skemmd vegna ofdrykkju, geta orsakað andlegt ójafnvægi, en þeir hafa ekkert að gera með geðlækningar og flokkast ekki undir geðsjúkdóma.
Geðlæknar fást við andlegt ójafnvægi sem ekki hefur sjáanlegar líkamlegar orsakir; dæmi um "geðsjúkdóma" sem tauga- og lyflæknar erfðu frá geðlæknum eru vatnshöfði og ýmsir öldrunarsjúkdómar. Því er það broslegt, þegar geðlæknar halda því fram að öll andleg frávik hljóti að stafa af líkamlegum ástæðum. Ef. þeir hafa rétt fyrir sér taka aðrir við þessum sjúklingum og þeir verða atvinnulausir.
Raunverulega snýst þessi deila um eina grundvallarskilgreiningu: Er maðurinn bæði andleg og líkamleg vera—eða aðeins dýr sem gefur ákveðna svörun við ákveðnu áreiti? Ef einhver bilast undir miklu álagi, t.d. skuldum og skattheimtu yfir langt tímabil, er það vegna þess að það leynist skemmd í taugavef eða eru andlegar stærðir með í spilinu? Eða myndast þessi skemmd við álagið?
Flest geðræn vandarmál orsakast ekki af sjáanlegum, líkamlegum göllum, heldur eru "lærð viðbrögð" við álagi eða "hegðunarvandkvæði." Eins og gagnrýnendur hefðbundinna geðlækninga hafa bent á þá eru þetta lífsvandamál sem leysa ber í lífinu sjálfu, ekki með því að halda fólki í lyfjavímu á lokuðum stofnunum.
Margt er líkt með geðlæknum og Malthus gamla. Þeir leggja dóm á félagslega og siðferðilega hegðun manna og reyna síðan að leysa "vandann" með líffræðilegum aðferðum. Sjúkdómsgreiningin, og geðsjúkdómurinn þar með, hlýtur því að breytast stöðugt með nýjum félagsviðhorfum og eftir því í hvaða menningarsamfélagi við erum á hverjum tíma. Kynvilla var t.d. talin geðsjúkdómur í Bandaríkjunum fram til 1973. Þá voru greidd atkvæði í geðlæknafélaginu og meirihlutinn kom sér saman um að þessi hegðun teldist ekki lengur til geðsjúkdóma. Kynvilla hafði ekkert breyst—aðeins viðhorf "sérfræðinganna." Hvað yrði sagt ef t.d. eðlisfræðingar kæmu saman og greiddu atkvæði um hvort tregðulögmálið væri enn í gildi!
Þótt kynvillingar hafi verið undanþegnir geðveiki hafa geðlæknar—í anda Howard P. Rome, sem sagði að geðlæknisfræðinni nægði enginn minni nægtarbrunnur en öll veröldin—verið iðnir við að lýsa flesta aðra geðveika. Dr. Rosenthal, bandarískur geðlæknir, lét t.d. hafa eftir sér 1972, að þar í landi væru rösklega 60 milljónir geðklofa. Þegar öðrum geðsjúkdómum væri bætt við þessa tölu, sagði Rosenthal, "er nær óhugsandi að giska á heildartöluna. Það ætti að vera ljóst, að nær engin fjölskylda í landinu er algjörlega laus við geðveilu."
Fjöldi annarra geðlækna prédika þetta fagnaðarerindi í tíma og ótíma. Okkur er sagt að 20–25 % eldri borgara séu haldnir geðveilu, fjórða til fimmta hvert barn sé "ofvirkt" (hyperactive) og öll fjölskylda geðsjúklings þurfi meðferð (þau gerðu hann geðveikan). Ekki nægir þetta geðlæknum og nú er okkur sagt—og það er fullyrt sem læknisfræðileg staðreynd—að allir upplifi tímabil, fjórar til sex vikur, sem ber öll einkenni geðveiki. Samkvæmt fréttabréfi Alþjóða geðheilsusambandsins, er hópur lækna og annarra sérfræðinga á varðbergi dag og nótt, tilbúnir að leysa "vandann", þegar ógæfuna ber að garði. Þessi nýja. þjónusta er kölluð "crisis intervention."
Eins og við er að búast af fræðigrein, sem byggir á verkum Wundt, Pavlov og Skinner, þá er geðlæknisfræðin alfarið á móti trúarbrögðum. Maðurinn er dýr, sem líkt og hundar Pavlovs og rottur Skinners, gefur ákveðna svörun við ákveðni áreiti ("stimulus-response"). Dr. Albert Ellis lýsir þessu þannig í Mensa Journal (september 1970), en hann talar mjög í anda stéttarinnar:
Að mínu mati er trúhneigð annað orð fyrir þröngsýni, tilfinningalegt ójafnvægi eða neurosis. Í mjög slæmum tilfellum, psychosis!
Þessi andúð stéttarinnar á trúmálum hefur gefið mörgum þekktum geðlæknum tilefni til árás a á Krist, sem þeir telja að hafi verið geðveikur. Í bókinni The Psychiatric Study of Jesus, segir Albert Schweitzer frá dæmigerðri "sjúkdómsgreiningu", sem bandarískur geðlæknir tók sér fyrir hendur á þessum manni, sem andaðist fyrir nær 2000 árum:
Allt, sem við vitum um hann (Krist), samræmist svo fullkomlega læknisfræðilegum skilgreiningum á paranoia, að það er varla hægt að ímynda sér, að fólk geti einu sinni efað þessa sjúkdómsgreiningu.
Hroka geðlækna virðast engin takmörk sett. Þegar Barry Goldwater var í framboði til forsetakjörs 1964 lýstu ekki færri en 1189 félagar í Bandaríska geðlæknasambandinu því yfir, að hann væri "sálfræðilega óhæfur til að gegna starfi forseta." Margir þeirra sögðu hann þjást af paranoid schizophrenia og væri "hugsanlega hættulegur maður." Enginn þeirra hafði rannsakað hann eða haft í meðferð.
Varaforsetaefni Goldwaters, William E. Millar, fékk lítið betri sjúkdómsgreiningu sem "maður fjandsamlegur og semi-paranoid (vægt ofsóknarbrjálæði) eins og (Goldwater) sjálfur."
Ekki er að sjá að sjúkdómsgreiningar geðlækna tuttugustu aldarinnar séu mikið frábrugðnar aðferðum galdrafræðinga sautjándu aldarinnar. Og heldur syrtir í álinn þegar byrjað er að "lækna" fólk á grundvelli þessara sjúkdómsgreininga.
Tveim skurðgeðlæknum, Vernon Mark og Frank Ervin, var stefnt í Boston 1979 fyrir ósæmileg vinnubrögð. Þeir höfðu 12 árum áður krukkað í heila Leonard Kille, sem þá var 34 ára verkfræðingur, til að binda endi á æst skap hans og ímyndanir. Hvaða ímyndanir? Jú, hann sagði að eiginkona hans héldi fram hjá honum með nágranna þeirra. Nú, 12 árum síðar og eftir margar aðgerðir, var hann óvinnufær og rúmliggjandi á spítala. Í millitíðinni hafði eiginkonan skilið við hann—og gifst nágrannanum!
Sömu geðlæknum, Mark og Ervin, tókst, að eigin sögn, betur til með annan sjúkling (þótt lækningin væri endaslepp). Eins og þeir sögðu sjálfir:
Það var mjög ánægjulegt, að slæmt minnistap þessa sjúklings var ekki varanlegt … Raunverulega var minni hennar það vel skipulagt, að hún framdi sjálfsmorð sem hún hafði ráðgert nær 5 mánuðum áður.
Örlög Ezra Pound eru enn eitt sorgardæmið um "vísindalegar" sjúkdómsgreiningar geðlækna. Í örlögum hans speglast einnig vald þeirra á hrollvekjandi hátt.
Ezra Pound var eitt fremsta ljóðskáld sem bandaríska þjóðin hefur alið. Hann dvaldi langdvölum á Ítalíu þar sem hann spjallaði stundum í útvarp. Eftir seinni heimstyrjöldina var hann ásakaður um að hafa sagt eitthvað í þessu rabbi sem talist gæti föðurlandssvik. Hann mótmælti þessu harðlega og kvaðst reiðubúinn aðsanna sakleysi sitt fyrir rétti. Áður en til þess kom þurfti hann aðsæta geðrannsókn og var framseldur fjórum geðlæknum. Einn þeirra, dr. Winifred Overholster, skýrði réttinum frá niðurstöðu þeirra:
"Hann heldur því fast fram að útvarpsrabb hans hafi ekki verið föðurlandssvik. Hann er óeðlilega stórorður, opinskár og fjörlegur (exuberant) í hegðun, hefur þvingaðan talanda, er reikandi og ringlaður … Hann er, með öðrum orðum, geðveikur og sálfræðilega óhæfur til að sæta málsrannsókn og þarfnast umhyggju á geðsjúkrahúsi."
Pound var haldið á geðveikrahæli í 13 ár. Þegar honum var sleppt, og þá vegna vaxandi mótmæla úr mörgum áttum, var dr. Overholster algjörlega mótfallinn því og sagði geðveiki hans "varanlega og ólæknandi."
Pound lifði rólegu og heilbrigðu lífi á Ítalíu síðustu æviárin. Það eitt að hann skyldi halda fullu viti í 13 ára fangelsisvist á geðveikrahæli sýnir að hann hefur verið óvenju heilsteyptur maður til að byrja með. Harmasaga hans er skráð í bók Julien Cornell, The Tríal of Ezra Pound.
Sjúkdómsgreining er ein hlið peningsins, meðferð og hugsanleg lækning önnur. Við höfum séð hvernig geðlæknar Þýskaland "eyddu" vandanum og hvernig margir aðrir vildu fara eins að. En þótt geðlæknar annarra landa hafi ekki komið sér upp gasofnum, þá brölluðu þeir í ýmsu.
Raflost
Raftost (electro-convulsive therapy) var "fundið upp" af ítölskum geðlækni, Ugo Cerletti, prófessor í geðfræðum við Rómarháskóla. Samkvæmt hans eigin orðum, fékk hann hugmyndina í sláturhúsi þar sem svín voru gerð meðvitundarlaus með raftosti.
Hugmyndin, að reynandi væri að gefa fólki einhvers konar lost, var alls ekki ný af nálinni. Pavlov hafði t.d. fengið hugljómun á þessu sviði mörgum árum fyrr. Hann hafði nokkra hunda íkjallaranum hjá sér sem hann hafði skilyrt á ýmsan máta. Árið1924 gekk mikið flóð í Leningrad og kjallarinn fylltist af vatni. Hundunum var naumlega bjargað á sundi og voru þeir voru eðlilega mjög hræddir (slegnir losti). Pavlov til mikillar furðu varð þessi atburður til þess að hundarnir gleymdu öllu sem hann hafði kennt þeim (t.d. að slefa við bjölluhljóm) og hann lagði saman tvo og tvo. Lost þýddi gleymsku—og því ekki að reyna það á fólki. Kannski að það gleymdi einhverju óæskilegu.
Það reyndist hárrétt og þarf reyndar engan að undra þó að 70–175 volt af rafmagni í gegnum heilann orsaki minnistap og heilaskemmdir (insúlínmeðferð—að sykursvelta heilann—gerir sama gagn). Sjúklingur sem hafði fengið 40 raftost lýsir reynslu sinni þannig:
Þessar meðferðir orsaka breytilegt minnistap í mismunandi langan tíma. Það er hræðileg reynsla að vakna og geta ekki munað nafn eiginkonu sinnar, heimilisfang sitt, hvaða mánaðardagur er eða hvar þú ert … Það eru fjögur ár síðan ég fékk þessa meðferð síðast og ég get tæplega munað nöfn háskóla sem ég sótti—og því síður nokkuð af því sem ég lærði … Þessi meðferð er ekki aðeins sársaukafull, heldur getur hún haft hræðileg áhrif á líf sjúklingsins. Ég er þeirrar skoðunar, að það ætti að leggja niður raftost á sjúkrahúsum.
Ekki eru allir svo óánægðir. Sjúklingur sem skrifar í Daly Express kvartar yfir fjandsamlegum skrifum um raftost og segir:
Eftir langa lyfjameðferð fékk ég raftost sem síðasta úrræði. Nú, 15 árum síðar, á ég mjög erfitt með að einbeita mér, minnið er mjög rýrt, og ég get ekki lengur lesið góðar bókmenntir eða tekið þátt í skynsamlegum samræðum. En hve lítil sú fórn er í samanburði við að vera laus við slæmt þunglyndi.
Þótt sumir geðlæknar þræti fyrir það, þá leikur ekki nokkur vafi á að raftost orsakar heilaskemmdir. Í Textbook of Medícíne (1967), segja Cecil og Loeb t.d.: "Raflost orsakar örugglega skemmdir á vef heilans, samfara rýrnun áhugarstarfseminni, þar á meðal á skyn- og lærdómshæfileikum."
Bandarískur taugafræðingur, dr. J. Friedberg, hefur sýnt fram á að raflost orsaka heilaskemmdir. Og Thomas Szasz hefur ritað:
… taugalæknar gera allt sem þeir geta til að koma í veg fyrir krampakast hjá flogaveikissjúklingum, vegna þess að í hvert skipti sem einstaklingurinn fær flogaveikiskast eiga heilaskemmdir sér jafnframt stað. Þrátt fyrir þessa staðreynd halda geðlæknar því fram, að það sé lækningaraðferð að framkalla krampakast hjá fólki.
Talið er að í Bandaríkjunum einum saman fái um 50.000 manns raflostmeðferð árlega. Það er mikið rafmagn, sérstaklega ef haft er í huga að enginn hefur enn sannað að raflost hjálpi nokkrum varanlega. Dr. John Lambourn, sem nýlega stjórnaði umfangsmiklum rannsóknum á gildi raflosta, komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að þau væru vita gagnlaus við þunglyndi (þau eru oftast gefin við þunglyndi).
Þótt orsök eða rót þunglyndisins víki frá sjúklingnum um skeið, þá skilar hún sér aftur með öðru. Þetta er staðfest af dr. Brian Inglis, sem segir í History of Medicine: "Á sjötta áratugnum var ánægjulegur fjöldi lækninga á geðsjúkrahúsum, miðað við prósentuhlutfall þeirra, sem voru nægilega hressir til að útskrifast, yfirskyggður með þeim fjölda sjúklinga sem innritaðist á ný."
Ernest Hemingway, einn fremsti rithöfundur aldarinnar, kvartaði biturlega yfir að raflost hefðu lagt líf hans og hug í rúst. Eftir tvær syrpur raflosta, sagði hann A.E. Hotchner, höfundi Papa Hemingway:
"Þeir eru að nema burt minni mitt. Þeir eru að eyðileggja viðurværi mitt. Ef ég get ekki skrifað hef ég ekkert að lifa fyrir. Þetta var frábær lækning, en sjúklingurinn er glataður. Þetta var glapræði, Hotch, hræðilegt."
Hemingway framdi sjálfsmorð 30 dögum eftir "lækninguna" Gagnrýnendur raflosta hafa sagt, að það sé jafn vísindaleg meðferð og berja í bilað sjónvarpstæki í þeirri von að eitthvað hrökkvi í lag. Geðlæknar hafa ekki hátt um ýmsar aukaverkanir sem óhjákvæmilega hljótast af svo grófum vinnubrögðum. Sagt er að sjúklingar hafi hryggbrotnað og fengið hjartaáfall í stórum stíl. Raflostmeðferð er á hröðu undanhaldi víða um lönd og er það vel. Þetta barbarí hefur viðgengist allt of lengi.
Geðskurðlækningar
"Eiginkona mín var skorin upp (prefrontal leucotomy) 1957. Eftir það breyttist hún í allt aðra manneskju. Ég tók eftir glöggum persónuleikabreytingum og slæmum geðrænum truflunum. Hún hóf að drekka óhóflega og vanrækti heimilið. Ég gat ekki treyst henni fyrir peningum og hún sló sér upp með hverjum þeim sem var reiðubúinn að kaupa henni drykk. Þetta var algjörlega ólíkt henni, því hún hafði áður verið fyrirmyndar lífsförunautur Frá þessu augnabliki þurfti hún að sækja sjúkrahús reglulega. Stungið var upp á annarri skurðaðgerð, þar sem dýpra yrði rist í framheilann, og var mér tjáð að þetta myndi leysa vandann. Ég stóð á móti þessari tillögu þar til 1964 … Eftir þá skurðaðgerð varð eiginkona mín mjög andlega sjúk. Hún fékk flogaveikisköst, varð bæði æst og sljó … 1967 var hún komin í hjólastól. Árið 1967 neyddist ég til að yfirgefa starf mitt, svo ég gæti hugsað um hana öllum stundum …
Ég er á þeirri skoðun, að eiginkona mín hafi verið ófær um að sjá um sig sjálf síðan 1957. Hún hefur tvisvar verið flutt í neyðarmeðferð á sjúkrahús eftir sjálfsmorðtilraunir, og þótt hún hafi verið skýr á köflum hefur ástand hennar ekki gefið tilefni til að ætla að hún gæti séð um sig sjálf.
Eiginkona mín þjáist af kvíða-taugaveiklun 1950. Tuttugu og þrem árum síðar, eftir þrjá uppskurði, raflost og fjölda heimsókna á geðsjúkrahús er hún í miklu verra ástandi en hún var þegar meðferðin hófst … nú er hún rekald."
Sidney Edward Davey
Saltfleet by South Lines
Það eru tvenns konar heilauppskurðir. Annar er læknisfræðilegur og eðlilegur, þar sem t. d. æxli eru fjarlægð og óeðlilegt ástand leiðrétt. Hinn er geðfræðilegur, þar sem heilbrigðir vefir eru eyðilagðir til að breyta hegðun eða hugsun einstaklingsins. Áhrifin eru varanleg og óbætandi. Það eru margar útgáfur af geðskurðlækningum og geðlæknar ráðast gegn mismunandi heilastöðvum. Það hefur m.a. verið reynt að krukka í geðklofa, kynvillinga, eiturlyfjaneytendur, fólk með óbærilegan sársauka, þunglyndissjúklinga, ofvirk börn (hyperactive) og jafnvel pólitíska öfgasinna. Frægasta geðskurðaðgerðin er "prefrontal lobotomy."
Ekki eru allir læknar hrifnir af þessum hnífaleik. Dr. Henry Rollin, læknir við Horton sjúkrahúsið í Epson, segir:
Því meir sem ég rannsaka starfsemi heilans, þeim mun fullvissari er ég um að ég hef ekki nokkra þekkingu á hvað heilinn er eða hvað hann gerir. Að framkvæma eyðileggjandi aðgerð á líffæri sem er svo óendalega flókið og viðkvæmt, eins og þekkingu okkar er nú hagað, er eins og að sparka í vélabúnað til þess að fá hann til að starfa.
Þetta eru óvenjulega þung orð frá lækni sem ræðir um störf annarra lækna.
Geðskurðlækningar náðu hámarki á sjötta áratugnum. William Sargant—sem einu sinni sagði að ef Kristur hefði notið nútíma geðlækninga hefði hann snúið sér aftur að trésmíðum! lýsir þeim þá af mikilli hrifningu, sem nær fullmótuðum vísindum. Helst má skilja af bók Sargant, The Battle for the Mind (1955), að eina óleysta vandamálið sé að ákveða hve djúpt skuli rist.
Sargant nefnir dæmi um þetta og segir frá hjálpræðisherskonu sem óttaðist heilagan anda. Ákveðið var að lækna "sjúkdóminn" með skurðaðgerð. Þegar hún vaknaði eftir aðgerðina stóðu geðlæknarnir við rúmið og spurðu ákafir: "Hvað þykir þér nú um heilagan anda?" Konan trúði ekki lengur á heilagan anda, sem sýndi, segir Sargant, að of djúpt var skorið. Ef skurðurinn hefði verið grynnri þá hefði konan enn trúað á heilagan anda—en óttalaust.
Geðskurðlækningar eru aftur að komast í tísku og nú er þeim aðallega beint gegn börnum. Dr. Peter R. Breggin, sem bar vitni fyrir bandarískri þingnefnd (24. febrúar 1972), segir:
"Rösklega 100 þúsund einstaklingar í heiminum hafa þegar gengist undir geðskurðaðgerð, þar af 20 þúsund í Englandi, kannski 50 þúsund í Ameríku og margar þúsundir í Kanada. Nú á sér stað enduruppvakning sem m.a. felur í sér margþætta geðuppskurði á ofvirkum börnum. Það er tímabært að taka í taumana áður en þessi endurvakning nær sama stigi og fyrsta bylgjan, sem reis hæðst á sjötta áratugnum."
ESB
Skrýtinn þætti klæðskeri, sem aldrei klæddist öðru en tötrum, og eitthvað þætti bogið við það ef hús pípulagningamanns væri stöðugt á floti. Samkvæmt bók Opal Moore, Why Jonny Can't Learn (1975), þá eru sjálfsmorð meðal bandarískra geðlækna sex sinnum tíðari en hjá öðrum stéttum (meðaltal).
Annað einkennilegt atriði er sá fjöldi stórglæpa, er framinn hefur verið af mönnum sem skömmu áður voru undir höndum geðlækna: í þessum hópi eru m.a. Sirhan Sirhan, sem myrti Robert Kennedy, fjöldamorðinginn Charles Manson og Lee Harvey Oswald, sem talið er að hafi skotið John F. Kennedy. Pratt og Tsafendas í S-Afríku voru í meðferð hjá sama geðlækni. Síðan fellur John Lennon fyrir hendi manns í meðferð og Reagan foreti sleppur naumlega þegar maður á geðlyfjum skýtur hann. Margir hafa vafalaust veitt því eftirtekt að dagblöð og tímarit út um allan heim eru full af fréttum af þessum toga. "Brjálaði Max drepur aftur"; "Útskrifaður maður drepur fjórðu eiginkonu sína"; "Fjöldamorð geðsjúklings" o.s.frv.
Þetta er vægast sagt merkilegt rannsóknarefni.
Á flestum erlendum tungumálum er orðið "geðlæknisfræði" dregið af gríska orðinu "psyche", sem þýðir andi eða sál, og "iatry", er merkir lækning. Sem sagt: Lækning sálarinnar.
Prófessor Wundt í Leipzig gerði lýðum hins vegar ljóst, að sál er ekki til og maðurinn er dýr sem lýtur lögmáli náttúrunnar um áreiti og svörun ("stimulus-response"). Wundt starfaði undir vakandi auga Bismarck, sem sjálfsagt hefur innst inni talið sjálfum sér trú um að hann væri aðeins að slátra dýrum í blóðugum styrjöldum sínum.
Pavlov kom næstur og rannsakaði manninn með tilraunum á hundum. Hann hringdi bjöllu og gaf slefandi hundum kjöt. Síðan hringdi hann aftur, en gaf þeim ekkert—og þeir slefuðu. Þetta þótti ákaflega merkilegt og Pavlov fékk nóbelsverðlaun. Hann er talinn merkasti lærifaðir nútíma geðlækninga í Rússlandi.
Á meðan Pavlov var að gera tilraunir á hundum í Rússlandi þá var John B. Watson að skilyrða fólk í Bandaríkjunum. Bestar þóttu tilraunir hans á Albert litla, sem aðeins var 11 mánaða. Watson sleppti hvítri rottu í námunda við barnið og þegar hann ætlaði að klappa henni, barði læknirinn í gólfið með stálbút svo aumingja barnið hrökk í kút. Skilyrðingin tókst svo vel að Albert litli hræddist ekki aðeins rottur eftir þetta, heldur öll lítil dýr og meira að segja loðfeldi.
Næsta stórmenni skilyrðingarinnar var Burrhus Frederick Skinner, sem rannsakaði leyndardóma mannsandans með því að útbúa búr fyrir rottur, sem hann verðlaunaði fyrir að leysa margþætt vandamál. Síðan útbjó hann stórt búr sem hann geymdi ungabarn í—dóttur sína! Hitastiginu í þessum búri var stjórnað af nákvæmni, og þegar barnið byrjaði að gráta var hitinn lækkaður í refsingarskyni. Búrið var einnig hljóðeinangrað og Skinner "þurfti aldrei að hafa áhyggjur af því að dyrabjallan, síminn, píanóið eða börn að leik vektu barnið." Og hann bætti við: "Hljóðeinangrunin verndar líka fjölskylduna fyrir barninu."
Í dag eru verk þessa manna útfærð á margan máta. Eins og L.J. Klass og Paolo Lionni rekja í bókinni The Leipzig Connection, hafa þau síast inn í skólakerfið með hrikalegum afleiðingum. Á geðsjúkrahúsum eru drykkjusjúklingar látnir sitja aðsumbli og gefið raflost við þriðja hvern sopa. Afbrotamenn eru látnir horfa á ofbeldi eða glæpi og gefið lost og lyf sem skapa vanlíðan. Næst þegar drykkjumaðurinn lyftir glasi eða afbrotamaðurinn ráðgerir glæp, þyrmir yfir þá óbærileg vanlíðan. Margir geðlæknar myndu kalla þetta ástand—að vilja gera eitthvað en geta það ekki—geðveiki.
Hápunktur skilyrðingarinnar er svokallað ESB (electrical stimulation of the brain—eða "raförfun heilans"). Heilinn er tilfinningalaus og því er hægt að þræða hann hárfínum stálþráðum. Vægu rafmagni er síðan hleypt á mismunandi stöðvar til að kalla fram breytileg geðbrigði. Einstaklingurinn hefur ekki hugmynd um og finnur ekki sjálfur þegar gleði eða sorg er hleypt á. Tilraunir með ESB á fólki hafa staðið í rösk 15 ár og margir horfa björtum augum til framtíðarinnar. Hvers vegna ekki að tengja fólk við tölvu sem sjálfkrafa leiðréttir öll frávik, eins og t.d. æsing og óæskilegar skoðanir (þegar tölvan lærir að lesa þær af línuritunu)? Í bók Robert B. Kaiser, R.F.K. Must Die, er vitnað í dr. Deigado, sem segir:
Koma mætti upp sambandskerfi með gagnkvæmu útvarpsbylgjusambandi á milli heila þegnsins og tölvu. Ákveðna taugastarfsemi, tengda atferlistruflunum eins og kvíða, þunglyndi og reiði væri hægt að greina í því augnamiði að hleypa örvun á ákveðnar hamlandi stöðvar.
Miklir verða þeir dýrðardagar!
Rauði þráðurinn sem gengur í gegnum orð og athafnir þessara manna er takmarkalaus lítilsvirðing á gildi einstaklingsins, frelsi hans og hugsun. Mannlífið er skoðað eins og mauraþúfa í gegnum stækkunargler. Sjáum t.d. hvað James McConnell við háskólann í Michigan hefur að segja:
Sú stund hefur runnið upp, að ef þú lætur mig hafa eðlilega manneskju og veitir mér nokkrar vikur, kannski nokkra mánuði, en ég held ekki—þá get ég breytt núverandi hegðun hennar í hvað sem þú vilt að hún sé, ef það er líkamlega mögulegt. Ég get ekki látið hana fljúga með því að veifa höndunum, en ég get snúið henni úr kristinni manneskju í kommúnista og öfugt.
Mesti leyndardómur líkamans, heilinn, er tilfinningalaus og þess vegna er hægt að þræða hann stálþráðum og krukka í hann á margan máta. "Samvisku má ná fjarlægja með skurðaðgerð, án þess að daglegt starfsþol sé rýrt." sagði William Sargant, og nú eru geðuppskurðir reyndir á ofvirkum börnum. Þessi mynd er frá "hjúkrunar"deild í einni af fangabúðum nasista.
Furðusögur
Á undanförnum árum hefur fjöldi bóka, leikrita og kvikmynda, sem skoða geðlækna í gagnrýnisljósi, verið býsna áberandi. Það er augljóst að þeir eru í vaxandi mæli litnir hornauga. Sjálfsagt hefur heldur engin stétt gefið skopmyndateiknurum og brandarasmiðum jafn ótæmandi verkefni.
Álit almennings speglast í bandarískri könnun, sem sýnir að aðeins 16 % þeirra sem eiga við tilfinningaleg vandamál að stríða leita til geðlækna—og þá oft vegna þrýstings frá maka eða fjölskyldu. Orð og athafnir margra geðlækna hjálpa heldur ekki upp á sakirnar. Gefum Omar Garrison orðið:
Breskur geðlæknir afrekaði nýlega nokkuð sem flestir myndu telja útilokað: hann fékk sænska áheyrendur til að standa á öndinni yfir "frjálslegum" skoðunum sínum á kynferðismálum og félagslegri hegðum. Í ávarpi til 300 ungmenna í Stokkhólmi ráðlagði hann þeim að eðla sig í undirgöngum og fjármagna unglingauppreisn með stuldum úr stórverslunum. Til að undirstrika boðskap sinn, kyssti geðlæknirinn, sem var klæddur í síðan, svartan loðfeld, stúlku með ofsa, gekk svo að hljóðnemanum og söng við lag Glory, Glory Hallelujah: "Glory, glory, psychotherapy; Glory, glory, sexuality …" Eftir á sagði einn úr hópi rasandi áheyranda: "Sjálfsagt hef ég rangt fyrir mér, en ég hélt að hann væri drukkinn, undir áhrifum lyfja eða kannski brjálaður." Mikilvægt er að hafa í huga að ræðumaður var áður yfirmaður geðdeildar á stóru sjúkrahúsi í London.
Annar breskur læknir sem starfaði í Bandaríkjunum var litinn hornauga þar landi, þegar hann fyrir nokkrum árum stakk upp á að geðfræðilegum efnasamböndum yrði bætt í drykkjarvatnið. "Þá myndu allir slappa af."
Eða þessi:
Reyndur, bandarískur geðlæknir skrifaði í fagrit og lýsti því hvernig hann meðhöndlar taugaveiklaðar giftar konur með kossum, afklæðingu, handfjöllun kynfæra og samförum. Þessi óviðurkennda meðferð væri nauðsynleg, útskýrði hann, til að sigrast á því, sem hann nefndi "overt transference."
Eiginmennirnir, sem að sjálfsögðu urðu að borga brúsann, inntu því af hendi $25 á klukkustund fyrir að vera kokkálaðir.
Læknirinn fullyrti, að álagið við slíka aðferð væri "alveg eins mikið og menn mæta við önnur læknisfræðileg störf." Sérstaklega voru ástarleikirnir krefjandi þegar sjúklingarnir voru forljót greppitrýni: "Þá er þetta erfitt … jafn erfitt og skurðaðgerð."
Hann sagði marga geðlækna hafa tjáð sér, að þeir færu eins að og litu á þetta sem fullgilda lækningaraðferð.
Annar geðlæknir staðfesti þessi ummæli. Hann sagði: "Þetta er viðtekið landshornanna á milli; og það skilar góðum árangri."
Víða um heim eru ríkisstjórnir og almenningur að átta sig á þeim sannleiki, að hugsjón Malthus og lærisveina hans er röng. Þorra geðsjúklinga, sem svo eru kallaðir, þarf ekki að útiloka frá þjóðfélaginu. Vandamál þess fólks eru lífsvandamál, sem aðeins verður sigrast á í lífinu sjálfu. Lyf og lokaðar dyr geta gert gagn í neyðartilfellum, en margra ára meðvitundarleysi í lyfjavímu er flótti og heimska.
Á Ítalíu er verið að leggja niður stóru geðsjúkrahúsin og breyta lögum um réttarstöðu geðsjúklinga. Þjóðfélagið er upplýst og kennt að taka á móti þessu fólki fordómalaust og byggja það upp. Þetta er nákvæmlega það sem þarf að gera í öllum öðrum löndum.
Jónas Gústafsson, sálfræðingur sem starfaði í tæpt ár á Ítalíu við þessar stórkostlegu breytingar á högum fólks með geðræn vandamál lýsir þessu þannig:
… Eftir 16 ára þrotlaust starf hjá hreyfingu sem heitir "lýðræðisleg geðvernd" náðist árið 1978 pólitísk samstaða á þinginu í Róm um ný lög fyrir geðheilbrigðisþjónustu. Lögin viðurkenna, að geðsjúkrahús séu illa til þess fallin að koma til móts viðþarfir þeirra, sem eiga við geðræn vandamál að stríða. Þess vegna beri að tæma öll ríkis rekin geðsjúkrahús á Ítalíu og þróa annars konar þjónustu. Þessi lög skrifuðu alveg nýjan kafla í sögu geðlæknisfræðinnar.
Í þessu starfi er lögð áhersla á uppbyggingu (geð)heilsustöðva úti í samfélaginu, þar sem mikil vinna er lögð í það að hindra innlagnir. Einnig er mikið lagt í menntun og endurhæfingu á bæði skjólstæðingum og starfsfólki og reynt að útvega skjólstæðingum hentugt húsnæði (sambýli, fjölskylduhús o.fl.). Ennfremur er unnið mikið starf í sambandi við upplýsingar og umræður um geðræn vandamál. Mikið hefur áunnist í sambandi við viðhorfsbreytingu hjá almenningi gagnvart þeim einstaklingum, sem það áður áleit hættulega og ólæknanlega. Bæði verkalýðshreyfing, hverfaráð og sumir stjórnmálaflokkar hafa stutt þetta starf dyggilega.
Með þessum nýju lögum er viðkennt að samfélagið útskúfi sumum þegnum sínum og geymi þá á stofnunum. Reynt er að breyta útskúfun umhverfisins íviðurkenningu og aðstoða þá vanmáttugu við að fávöld aftur í formi vina, menntunar, vinnu, viðurkenningar o.s.frv. Í slíku starfi er grundvallarlega mikilvægt að breyta bæði "sjúkdóms" skilningi geðheilbrigðisþjónustunnar og minnka fordóma og hræðslu almennings gagnvart minnihlutahópum eins og þeim sem eiga við geðræn vandamál að stríða. Að öðrum kosti er hætta á að geðlæknisfræðin teygi bara stimplun sína og pillumeðferð alla leið inn í stofu til fólks.
Í núverandi geðheilbrigðisþjónustu er um að ræða 70 % endurinnlagnir þeirra sem leggjast inn á geðsjúkrahús. Þetta sýnir m.a. hversu illa núverandi þjónusta kemur til móts við þarfir skjólstæðinganna.